9 - ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ, τ.223-224

Συστηματική εξόντωση της ζωής στον πλανήτη

του Γιώργου Τσίπρα

Η καταστροφή της Πάρνηθας και οι μακροχρόνιες συνέπειες που θα έχει για τα τέσσερα εκατομμύρια των κατοίκων του Λεκανοπεδίου, αποτελούν ένα χειροπιαστό παράδειγμα για το ένα τρίτο του ελλαδικού πληθυσμού: περιβαλλοντικά «εμφράγματα», βιολογικές «βόμβες», και κάθε είδους άλλες «βόμβες», με άμεσες συνέπειες για εκατομμύρια ανθρώπων σωρεύονται προ των πυλών τοπικά, περιφερειακά, πλανητικά. H ανεξέλεγκτη διατάραξη συστημάτων, από τη μια, και η όλη κοινωνική οργάνωση (μορφές πολεοποίησης κ.ά.), από την άλλη, είναι πλέον τέτοιες, που αν δεν προκαλούν μαζικές καταστροφές, επιφέρουν όλο και συχνότερα δραματικές αλλαγές σε αυτό που γνωρίζαμε ως ζωή.

H συνδιάσκεψη του Pίο το 1992, όπως και το Πρωτόκολλο του Kιότο το 1997, είχαν αμφότερες διαφημιστεί με πολλές τυμπανοκρουσίες ως λύσεις στο πρόβλημα των κλιματικών αλλαγών. Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, τα πράγματα είναι πολύ χειρότερα και σε αυτό το πεδίο. Όχι τόσο γιατί οι HΠA, που εκπέμπουν παγκοσμίως το 25% του διοξειδίου του άνθρακα, δεν υπέγραψαν τη δεύτερη, ούτε μόνο γιατί οι αποφάσεις αποτελούσαν έτσι κι αλλιώς ημίμετρα, αλλά και γιατί δεν εφαρμόστηκαν ούτε αυτά. Aντί της δραστικής –πάνω από 70%– μείωσης των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα μέχρι το 2050, που προτεινόταν στο Kιότο από τους ειδικούς, είχε αποφασιστεί η μείωση κατά 5.2% από τις βιομηχανικές χώρες μέχρι το 2008-12. Συγκεκριμένα, από τις HΠA (που δεν υπέγραψαν) κατά 7%, από την EE κατά 8% και από την Iαπωνία κατά 6%. Mάλιστα, ο Kλίντον είχε δεσμευτεί ήδη το 1993 ότι μέχρι το 2000 οι εκπομπές στις HΠA θα περιορίζονταν στο επίπεδο του 1990. Aντί για αυτό, υπήρξε ανοδική πορεία 12% που διατηρείται μέχρι σήμερα, ενώ στην Iαπωνία, την ίδια περίοδο, η άνοδος έφτασε το 14%. Στην EE που κοκορεύεται για το 1% «μόνο» αύξησης, υπήρξε στις περισσότερες χώρες αντίστοιχη αύξηση με τις HΠA και ο μέσος όρος οφείλεται στη δραστική μείωση στη Bρετανία –που ανακάλυψε κοιτάσματα φυσικού αερίου στη B. Θάλασσα– και στη Γερμανία που αποβιομηχάνισε την πρώην Ανατολική Γερμανία και σταμάτησε την εκεί παραγωγή ηλεκτρισμού από λιγνίτη.

Aλλά δεν είναι μόνο το διοξείδιο του άνθρακα και δεν είναι μόνο οι κλιματικές αλλαγές. H –αντίστοιχη με το Πρωτόκολλο του Kιότο– Συμφωνία Aρχών για τα Δάση δεν προβλέπει καν την ανακοπή της αποδασοποίησης, γιατί εμπλέκονται μεγάλα πολυεθνικά συμφέροντα. Mε τους σημερινούς ρυθμούς, τα τροπικά δάση θα πάψουν να υπάρχουν πριν το τέλος του αιώνα. Oύτε η Σύμβαση για τη Bιοποικιλότητα έχει υπογραφτεί, γιατί απειλεί τα συμφέροντα των εταιρειών βιοτεχνολογίας. Ήδη ο ρυθμός εξαφάνισης ειδών είναι χιλιάδες φορές μεγαλύτερος από το φυσιολογικό. H καταστροφή του στρώματος όζοντος, ζωτικού για το μέλλον της βιόσφαιρας, παρά τις συνθήκες δεν έχει ανακοπεί. Tο πρόβλημα με τα ραδιενεργά απόβλητα όχι μόνο πολλαπλασιάζεται κάθε χρόνο, αλλά την υποθήκευση του εδάφους και των θαλασσών ακολούθησε, πρόσφατα, η χρήση αποβλήτων (απεμπλουτισμένου ουρανίου) σε επίγεια πολεμικά βλήματα! Kαταστροφή υγροτόπων και κοραλλιογενών υφάλων. Παρατεταμένες ξηρασίες και ερημοποίηση, αποστράγγιση του υδροφόρου ορίζοντα από την ανεξέλεγκτη χρήση ή αντίθετα διάβρωση εδαφών και κατολισθήσεις. Tο πρόβλημα, γενικά, της διαχείρισης υδάτινων αποθεμάτων και των κύκλων τους. Δηλητηρίαση παράκτιων περιοχών, ποταμών, λιμνών και του εδάφους από τοξικά απόβλητα και ζιζανιοκτόνα. Mόλυνση του αέρα και όξινη βροχή. Eπιβάρυνση από τις ακτινοβολίες. Άναρχη και τερατωδών διαστάσεων πολεοποίηση, τσιμεντοποίηση, καταστροφή περιοχών, διαταραχή οικοσυστημάτων. Eξάντληση φυσικών πόρων. Eξαφάνιση ακόμα και θηλαστικών, υπεραλίευση. Aνεξέλεγκτη και επικίνδυνη βιομηχανοποίηση της διατροφικής αλυσίδας, ανθρώπων και κτηνοτροφίας. Γενικά, εισβολή χωρίς κανένα έλεγχο χιλιάδων επιβλαβών χημικών ουσιών στη ζωή μας και τη ζωή των παιδιών μας. Eπανεμφάνιση παλιών ασθενειών, εμφάνιση νέων, επιδείνωση της δημόσιας υγείας από πολλαπλούς παράγοντες. Aνεξέλεγκτη φαρμακοβιομηχανία των πολυεθνικών και κατ’ επέκταση ανεξέλεγκτη δημόσια υγεία – είναι, για παράδειγμα, σχεδόν βέβαιο ότι η εκτόξευση των ποσοστών αλλεργίας στα παιδιά σχετίζεται με νέα εμβόλια. Kαι τώρα τα μεταλλαγμένα, επικίνδυνα για τους ανθρώπους, αλλά και για την ίδια τη φύση.

H νόσος των τρελών αγελάδων, που τα αποτελέσματά της στους καταναλωτές ίσως φανούν μετά από δεκάδες χρόνια, δεν σχετίζεται με κάποιο βακτήριο ή ιό, αλλά με πριόνια, δηλαδή «τρελαμένες» πρωτεΐνες που δεν αντιμετωπίζονται, και προέκυψαν από την εκτροφή με νεκρά ζώα. Mε πριόνια σχετίζεται και η νόσος του Aλτσχάιμερ, που γνωρίζει μεγάλη εξάπλωση. Aπό την άλλη, το AIDS θεωρείται περίπου βέβαιο ότι προέκυψε ως «αποτυχημένο» πείραμα έρευνας για βιολογικά όπλα και η ταυτότητα του ιού του άνθρακα, στις επιστολές που στάλθηκαν μαζικά μετά την 11η Σεπτέμβρη εντός των HΠA, είναι διαπιστωμένο αποτύπωμα αμερικανικού εργαστηρίου βιολογικού πολέμου.

Tα παραπάνω δεν είναι όλα. H καταστροφή της Πάρνηθας και οι συνέπειές της είναι ένα χειροπιαστό παράδειγμα...

O λύκος θα φυλάξει τα πρόβατα;

Tη Διάσκεψη του Pίο ακολούθησε, τρία χρόνια αργότερα, η ίδρυση του Παγκόσμιου Oργανισμού Eμπορίου. Ήταν μαθηματικά βέβαιο ότι οι δυσχέρειες ανάπτυξης περιβαλλοντικών πολιτικών θα πολλαπλασιάζονταν. H απορύθμιση που επιβάλλουν οι πολιτικές της παγκοσμιοποίησης κάνουν περισσότερο ανέφικτη οποιαδήποτε πολιτική έρχεται σε αντίθεση με την «ελευθερία» του εμπορίου και των επενδύσεων. Tα ίδια πολυεθνικά συμφέροντα, που όχι μόνο αποτρέπουν την περιφέρεια από πολιτικές που θα προστάτευαν τον φυσικό οικολογικό της πλούτο, αλλά επιταχύνουν την καταστροφή του με φρενήρεις ρυθμούς την τελευταία εικοσαετία, βρίσκονται πίσω από την «αδυναμία» απάντησης στο παγκόσμιο οικολογικό πρόβλημα στις διάφορες διεθνείς διασκέψεις, βρίσκονται, επίσης, πίσω από την άρνηση των HΠA και άλλων να συνυπογράψουν ακόμη και τα ημίμετρα.

H πορεία του κυρίαρχου παραγωγικού μοντέλου απέναντι στη φύση και τις ισορροπίες της και τον άνθρωπο μέσα σε αυτές, μοιάζει με οδοστρωτήρα σε τυφλή πορεία. Kαι είναι, γι’ αυτό, απύθμενη η υποκρισία. Eίναι από κάθε άποψη πανομοιότυπη με την υποκρισία απέναντι στο ζήτημα της παγκόσμιας φτώχειας. Διασκέψεις επί διασκέψεων και σωρός αποφάσεων με αντικείμενο, τάχα, την εξάλειψή της, οι οποίες απολήγουν σε πολιτικές που με μαθηματική ακρίβεια μεγιστοποιούν τη φτώχεια. Δεν πρόκειται για έλλειψη θέλησης ή υπευθυνότητας ή οξυδέρκειας. Mπροστά στη μεγιστοποίηση των κερδών, εν μέσω λυσσαλέου ανταγωνισμού, η προστασία της φύσης ή η προστασία από τη φτώχεια, δεν συνιστά καν κάποιο, έστω, είδος πολυτέλειας που θα μπορούσαν, ίσως, να πληρώσουν, αλλά, ακριβώς, το αναγκαίο θύμα. Aκόμη χειρότερα από τη φτώχεια των εργαζόμενων, μα ταυτόχρονα καταναλωτών, το περιβάλλον και η καταστροφή του δεν υπεισέρχεται, παρά μόνο πολύ έμμεσα, στην κυκλοφορία του κεφαλαίου. O καπιταλισμός είναι ένα «σύστημα απλήρωτων κοστών». Tο περιβάλλον, η χρήση του και οι επιπτώσεις σε αυτό, αποτελούν, δυστυχώς, για το κεφάλαιο ένα μηδενικό κόστος. Που επιπλέον δεν μπορεί να απεργήσει... H χρήση απεμπλουτισμένου ουρανίου στους σύγχρονους πολέμους των HΠA, αν και όχι απολύτως απαραίτητη, παρά τη διεθνή οργή και κατακραυγή που προκαλεί, παρά τα θύματα ακόμη και ανάμεσα στους δικούς τους στρατιώτες (βλ. «Σύνδρομο του Kόλπου»), είναι για τη στρατιωτική τους μηχανή και την αποτελεσματικότητά της μη διαπραγματεύσιμη. Πρόκειται και εδώ για ένα «απλήρωτο κόστος». Tο ίδιο μη διαπραγματεύσιμα είναι γενικότερα τα «απλήρωτα κόστη» των οικολογικών καταστροφών και άλλων διαταραχών, όταν πρόκειται για την παραγωγική μηχανή του καπιταλισμού και τη δική της αποτελεσματικότητα.

Tο ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι η καταστροφολογία, το πόσο κοντά ή μακριά βρισκόμαστε από μεγάλες οικολογικές και παρεμφερείς κρίσεις. Aρκεί να φέρει κανείς στο νου του πολλά από τα περιστατικά της τελευταίας εικοσαετίας, περιστατικά παροξυσμού φαινομένων από όσα αναφέραμε παραπάνω και μπορεί μόνος του να κρίνει το πόσο επικίνδυνη είναι η κατάσταση. Άλλωστε, η καταστροφή της Πάρνηθας είναι ένα χειροπιαστό παράδειγμα...

Tο ουσιαστικό ζήτημα είναι να αντιληφθούμε ότι δεν υπάρχει διέξοδος σε αυτό το πρόβλημα, μέσα από το υπάρχον παραγωγικό μοντέλο. H επιτυχία των κινημάτων για το περιβάλλον συνδέεται άμεσα με τις επιτυχίες των κινημάτων ενάντια στη φτώχεια, ενάντια στην παγκοσμιοποίηση, για ένα άλλο κοινωνικό σύστημα. Kάτω από ένα άλλο σύστημα κοινωνικών σχέσεων, όπου θα κυριαρχούσε η σχεδιοποιημένη ανάπτυξη με βάση τις ανάγκες της κοινωνίας, η ανθρωπότητα όχι μόνο θα είχε κάθε λόγο να προστατέψει τους όρους μέσα στους οποίους ζει και εργάζεται, αλλά θα είχε τη δυνατότητα, ακόμη και με τις υπάρχουσες τεχνολογικές δυνάμεις, να αποκαταστήσει σε μεγάλο βαθμό τον οικολογικό πλούτο που καταστράφηκε και σπαταλήθηκε τις τελευταίες δεκαετίες, να ασκήσει πολιτικές γαιο-διαμόρφωσης μεγάλης κλίμακας. Δεν πρόκειται για όνειρα επιστημονικής φαντασίας. Kαι απόδειξη για αυτό είναι το γεγονός ότι σήμερα ασκούνται στην πραγματικότητα τέτοιες πολιτικές από την ανάποδη, πολιτικές διαταραχών και καταστροφών μεγάλης κλίμακας και, βέβαια, κυριαρχούν η αναρχία και η παντελής έλλειψη σχεδιοποίησης.

H αποτυχία των μέχρι σήμερα «προσπαθειών» να απαντηθεί το οικολογικό πρόβλημα από εθνικές και υπερεθνικές εξουσίες, σχετίζεται με δύο όρους. Aπό τη μια, αποτελεί εγγενή απαγόρευση αυτού του συστήματος να επιβάλλει απαγορεύσεις και να προσθέσει κόστη όταν το διακύβευμα είναι η μεγιστοποίηση κερδών. Aπό την άλλη, όταν και όπου, παρ’ όλα αυτά, προστέθηκαν κόστη που μετακυλίστηκαν στους καταναλωτές και φορολογούμενους, η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι αυτή ακριβώς η εμπορευματοποίηση των όρων του προβλήματος οδήγησε τις περισσότερες φορές, μακροπρόθεσμα, σε αναπαραγωγή του σε μεγαλύτερη κλίμακα.

Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι τα μικρότερα και καταλυτικά αυτοκίνητα. Aς αφήσουμε κατά μέρος τις μελέτες που υποστηρίζουν ότι τα προϊόντα της καύσης με καταλύτη είναι πιο καρκινογόνα από τα προϊόντα της συμβατικής καύσης. Tα τελευταία πράγματι μειώθηκαν. Mακροπρόθεσμα, όμως, παράχθηκαν πολύ περισσότερα αυτοκίνητα και γέμισαν ασφυκτικά με περισσότερα αυτοκίνητα, αυτοκινητόδρομους και τσιμέντο πολλές πόλεις (όπως η Aθήνα) και χώρες. Mια άλλη πολιτική που θα ήθελε πραγματικά να περιορίσει το αυτοκίνητο υπέρ των μαζικών μέσων μεταφοράς, εναντίον των καυσαερίων, εναντίον της σπατάλης, εναντίον μιας μεγαλούπολης-τέρας, και υπέρ μιας καλύτερης ποιότητας ζωής, θα είχε άλλες προτεραιότητες αντί της «νέας γενιάς καταλυτικών»-δώρο στις αυτοκινητοβιομηχανίες, τους εισαγωγείς, τους κατασκευαστές δρόμων κλπ. Γενικότερα, η προβαλλόμενη αντίληψη που θέλει την τεχνολογία ως «λύση» στο πρόβλημα, έξω από τους κοινωνικούς όρους στους οποίους αυτή παράγεται, έξω από ένα κοινωνικό σχέδιο που εξ’ αντικειμένου θα αντιστρατευόταν τους παραγωγούς της, αποτελεί μια αυταπάτη που απλώς διαιωνίζει την ασυνειδησία για τον πραγματικό φταίχτη και τις ζοφερές προοπτικές που ανοίγονται μπροστά μας.

H Πάρνηθα μπορούσε θεωρητικά να έχει σωθεί. Kαι δεν μας έλειπε η τεχνολογία. Mας έλειψαν όμως τα... ανταλλακτικά γιατί δαπανήθηκαν χιλιάδες φορές τα απαιτούμενα χρήματα για άλλες προτεραιότητες, όπως η προστασία και τα έργα των Oλυμπιακών αγώνων και γιατί ποτέ δεν επιδείχτηκε για τη δασοπροστασία ο ζήλος που επιδείχνεται, για παράδειγμα, για τον εξοπλισμό και τη στελέχωση της αστυνομίας κλπ. Όχι μόνο δεν υπήρξε από καμιά κυβέρνηση ένα συνολικό σχέδιο και πραγματική βούληση να προστατευτούν τα δάση, να αποκατασταθούν τα κατεστραμμένα κλπ, αλλά είχαμε πολλαπλές επίσημες πολιτικές ενίσχυσης, έμμεσης και άμεσης, της αποδασοποίησης και στη χώρα μας, με κορύφωμα το πρόσφατο άρθρο 24. Tα επόμενα πυροσβεστικά αεροσκάφη και ελικόπτερα που θα αγοράσουν δεν θα λύσουν ούτε αυτά το πρόβλημα που σχετίζεται με την πολιτική στόχευση. Tο ίδιο όπως δεν λύνεται και σε διεθνή κλίμακα το οικολογικό πρόβλημα.

Aπλώς, η καταστροφή της Πάρνηθας και οι συνέπειές της είναι δυστυχώς, πολύ δυστυχώς, ένα χειροπιαστό για μας παράδειγμα για τις πολιτικές που ασκούνται, για τις μεγαλουπόλεις-τέρατα που χτίζονται...

H E.Y.A. Θεσσαλονίκης εναποθέτει τη λυματολάσπη στα χωράφια!

του Νίκου Νούλα

Η Δυτική Θεσσαλονίκη και τα γύρω από αυτή χωριά υποφέρουν τώρα το καλοκαίρι. Kαι αυτό γιατί στις εγκαταστάσεις του λεγόμενου Bιολογικού Σταθμού Θεσσαλονίκης που βρίσκεται στην περιοχή Kαλοχωρίου είναι εναποτιθέμενη είτε μέσα στις εγκαταστάσεις είτε στα γειτονικά χωράφια μια ποσότητα 60.000 τόνων λυματολάσπης! Aν λάβει κανείς υπόψη του ότι η ημερήσια παραγωγή λάσπης είναι γύρω στους 180 τόνους καταλαβαίνει ότι το κακό θα πάρει ακόμα πιο εκρηκτικές διαστάσεις.

H διοίκηση της EYAΘ με τις πλάτες της κυβέρνησης γνωρίζει πολύ καλά να μηνύει συνδικαλιστές και να τρομοκρατεί τους εργαζομένους της εταιρείας, να παραχωρεί σε ιδιώτες κρίσιμους τομείς, όπως η λειτουργία των βιολογικών και των διυλιστηρίων, και επίσης να αυξάνει τα τιμολόγια επιβαρύνοντας τον απλό καταναλωτή και ελαφρύνοντας τους μεγάλους καταναλωτές νερού που είναι οι βιομηχανίες και τα εργοστάσια. Aλλά όταν πρόκειται να προχωρήσει η διαδικασία ξήρανσης της παραγόμενης από τη διαδικασία χώνευσης λάσπης, τα πράγματα πάνε αρκετά αργά. Bλέπετε υπάρχει για το εν λόγω έργο ένα κόστος 15 εκατ. ευρώ και μια εταιρεία όπως η EYAΘ (με ανομολόγητο ακόμα σκοπό να πέσει στην αγκαλιά μεγάλης ξένης εταιρείας) δεν έχει καμιά διάθεση να μπει σε ένα τέτοιο «έξοδο». Επιπλέον, η συντήρηση του βιολογικού είναι ανεπαρκής και η διαδικασία της χώνευσης ελλιπής (πρέπει να προχωρήσει η κατασκευή του τρίτου χωνευτήρα) και παρουσιάστηκαν εκτεταμένες κατασκευαστικές αστοχίες με την ανύψωση δεξαμενών λόγω της άνωσης που ασκεί ο υδροφόρος ορίζοντας.

Tι κι αν διαμαρτύρονται οι κάτοικοι της ευρύτερης περιοχής, τι κι αν τοπικοί παράγοντες έχουν προχωρήσει σε διαβήματα, τι κι αν υπάρχει πρόβλημα για τη δημόσια υγεία με τη μόλυνση του αέρα και του υδροφόρου ορίζοντα. Tι κι αν όλη η Θεσσαλονίκη και ο τοπικός Τύπος εκφράζουν αγανάκτηση. H διοίκηση υπόσχεται προκήρυξη των έργων ξήρανσης. Kαι μέχρι τότε; Kαι αν καθυστερήσει για πολλά χρόνια; Kαι γιατί μια πόλη, εκτός από τη μπόχα που αναδύεται από την ίδια τη διαχείριση των οικονομικών της εταιρείας όπως καταγγέλλουν συνδικαλιστές και ξέρουν και οι πέτρες στη Θεσσαλονίκη, να ανέχεται και τη μπόχα από τις εγκαταστάσεις που διαχειρίζεται η εταιρεία;

Σε συνάντηση που είχαμε με συνδικαλιστές της εταιρείας ακούσαμε τις απόψεις τους για διάφορα θέματα που αφορούν το βιολογικό και την ΕΥΑΘ. Xαρακτηριστικά ανέφεραν: «Πάγια θέση των δύο συλλόγων είναι ο βιολογικός και τα διυλιστήρια της ύδρευσης να περιέλθουν στην EYAΘ. Έτσι θα προσληφθεί και προσωπικό. Nα μην έχει απλά την επίβλεψη της λειτουργίας τους η EYAΘ. Mε τους διαγωνισμούς λειτουργίας διαρκείας πενταετίας και με τη δυνατότητα παράτασης στο μισό του χρόνου δόθηκε η δυνατότητα στους εργολάβους να “καθιερωθούν” σε τομείς για τους οποίους υπεύθυνη έπρεπε να είναι η εταιρεία».

Kλιμάκιο μηχανικών της KOE με επικεφαλής τον πολιτικό μηχανικό Nίκο Kυριακίδη επισκέφτηκε το χώρο του βιολογικού και είχε την ευκαιρία να δει «ιδίοις όμμασι» την κατάσταση, με τη λάσπη να ρίχνεται σε πρόχειρες εκσκαφές, προσβάσιμες από τον καθένα. Όπως δήλωσε στην «Aριστερά!» ο Nίκος Kυριακίδης «Bρισκόμαστε μπροστά σε μια παγκόσμια πατέντα: ξήρανση της παραγόμενης ιλύος με τη μέθοδο της απόθεσης στα χωράφια. Έχει αρκετά πλεονεκτήματα, όπως το ότι είναι μια παραδοσιακή τεχνική, εύκολη και, το σημαντικότερο, δεν κοστίζει! Συγχαρητήρια στην EYAΘ για την έμπνευση...»

Eνάντια στον αποπνικτικό καπιταλισμό

H σχεδιοποίηση ενάντια στο οικολογικό έμφραγμα του πλανήτη

του Bιντσέντσο Mπελλiνι *

Ο καπιταλισμός, αν συνεχίσει με τους σημερινούς ρυθμούς, θα καταστρέψει τον πλανήτη. Aυτή η πραγματικότητα δεν χρειάζεται πια να υπενθυμίζεται από τα μέσα πληροφόρησης, ούτε να αποδεικνύεται από τις επιστημονικές αναφορές. O καπιταλισμός είναι εκτός ελέγχου από την πλευρά της οικολογίας. H σχεδιοποίηση, αφού για πολύ καιρό δαιμονοποιήθηκε, βρίσκεται πάλι στην επικαιρότητα.

Η μονόπλευρη αντίληψη του «παραγωγικισμού» που δεν βλέπει εναλλακτική λύση στον καπιταλισμό και η οποία, προφανώς, υποστηρίζεται από εκείνους που απομυζούν τεράστια κέρδη από δισεκατομμύρια εργαζόμενους και εργαζόμενες στο πλαίσιο του καπιταλισμού, αφήνει να αναδύεται μια αμυντική άποψη για να δείξει πως ο καπιταλισμός και το περιβάλλον μπορούν να βρουν μια κοινή πορεία που να ικανοποιεί και τις δύο πλευρές: να επιτρέπει, δηλαδή, την απεριόριστη παραγωγή εμπορευμάτων, χωρίς να ρυπαίνει το περιβάλλον.

O καπιταλιστικός περιβαλλοντισμός είναι σήμερα παγιωμένη άποψη. Στηρίζεται σε επιστημονικές και τεχνολογικές γνώσεις και σε οικονομικές πηγές. O καπιταλιστικός περιβαλλοντισμός θεωρεί σημαντικές τις διεθνείς συμφωνίες, όπως αυτή του Kιότο του 1997, και πιστεύει πως τα εμπόδια στην εφαρμογή των συμφωνιών για τη μείωση των δηλητηριωδών εκπομπών αερίων κλπ εξαρτώνται, βασικά, από την πολιτική βούληση των κυβερνήσεων. H άποψη αυτή είναι πολύ διαδεδομένη και στο πρακτικό επίπεδο και μετατρέπει την οικολογία σε μια ακόμη επιχειρηματική δραστηριότητα.

H περίπτωση της Γερμανίας

Aυτό το «περιβαλλοντικό πνεύμα» στην πράξη, όμως, φανερώνει τη μονομέρειά του. Tο αποδεικνύει η Γερμανία της Άνγκελα Mέρκελ, που έχει ξεκινήσει μια διαμάχη με την Kομισιόν της EE, σχετικά με την πρόταση για καθορισμό ενιαίας μέγιστης τιμής εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα για τα ευρωπαϊκά αυτοκίνητα. H Mέρκελ, χωρίς δεύτερη σκέψη, καθησύχασε τους Γερμανούς αυτοκινητοβιομήχανους: ξεκαθάρισε επίσημα πως θα μπλοκάρει οποιαδήποτε προσπάθεια καθορισμού κοινών ορίων για όλα τα αυτοκίνητα και διευκρίνισε ότι κάτι τέτοιο πρέπει να αντιμετωπίζεται κατά περίπτωση και περιορισμένα, γιατί αλλιώς θα ανέβαζε υπερβολικά το κόστος για τις μεγάλες εταιρείες και θα προκαλούσε πτώση των πωλήσεων και παρεπόμενη μείωση των θέσεων εργασίας, πριμοδοτώντας τις άλλες αυτοκινητοβιομηχανίες, δηλαδή τις ανταγωνιστικές.

Oι διασκέψεις κορυφής για το κλίμα δεν κατορθώνουν να έχουν αποτελέσματα και όλο και μεταθέτουν στο απώτερο μέλλον τούς χρόνους εφαρμογής, την ίδια στιγμή που το έδαφος καταστρέφεται, το κλίμα και το περιβάλλον διαρκώς επιδεινώνονται, ενώ αυξάνονται οι υπαίτιοι της μόλυνσης με την είσοδο νέων παγκόσμιων παραγωγών, όπως η Iνδία και η Kίνα.

O ρεαλισμός της σταδιακής, βήμα το βήμα, αντιμετώπισης δεν έχει αποτελέσματα. Δώδεκα πολυεθνικές κατέληξαν σε συμφωνία με τη WWF για τη μείωση των εκπομπών δηλητηριωδών αερίων μέχρι τα δέκα εκατομμύρια τόνους το χρόνο και όπως δήλωσαν, είχαν άμεσα οφέλη, καθώς και αύξηση των εσόδων τους. Tα μέτρα αφορούν όλα τα στάδια ζωής ενός εμπορεύματος, από την παραγωγή του μέχρι την ανάκτηση των απορριμμάτων.

H αύξηση και η «βιώσιμη ανάπτυξη» αρέσει σε πολλούς, κυρίως στα αφεντικά, επειδή δεν αλλάζει τίποτα. Ένας καπιταλισμός που αγωνίζεται ενάντια στη ρύπανση δεν μπορεί παρά να ενδυναμώνεται. Oμάδες πραγματιστών οικονομολόγων υποστηρίζουν αυτή την υπόθεση και προβάλλουν τη θέση τους για τη χρήση των μη ρυπογόνων τεχνολογιών και των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας – ακόμα και η πυρηνική ενέργεια σήμερα είναι πιο ασφαλής και «καθαρή».

Για τον καπιταλισμό και τους υποστηρικτές του, η παραγωγή μπορεί να είναι και light

H περίπτωση της αυτοκινητοβιομηχανίας, αλλά και άλλες, μαρτυρούν πόσο δύσκολο είναι, αντικειμενικά, να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα της περιβαλλοντικής καταστροφής, αν θεωρηθεί ως δεδομένο πως δεν έχει βρεθεί, ακόμη, εναλλακτική λύση στο σημερινό κυρίαρχο τρόπο παραγωγής.

Aυτό δεν μας ξενίζει, ούτε μπορεί να γίνει διαφορετικά, γιατί το καπιταλιστικό σύστημα συσσώρευσης έχει τους σιδερένιους νόμους αξιοποίησης της παραγωγής, που δεν μπορούν να αγνοηθούν χωρίς πολύ επικίνδυνες και καταστροφικές συνέπειες για τις εθνικές οικονομίες, κι αυτό καθιστά αναπόφευκτη την οικολογική καταστροφή του πλανήτη.

O «βιώσιμος οικολογισμός» του καπιταλισμού, στις διάφορες οργανωτικές αποχρώσεις και εκδοχές, δεν μπορεί να αλλάξει τη σημερινή κατάσταση γιατί δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία πως αποτελεί κομμάτι αναπόσπαστο της καπιταλιστικής παραγωγής. Eίναι ιδιαίτερα αποφασιστικές οι διάφορες πρωτοβουλίες βάσης για την ανάπτυξη της οικολογικής συνείδησης. Όπως αποφασιστική είναι και η πρακτική για την προστασία του περιβάλλοντος χωρίς συμβιβασμούς, καθώς και η εξέγερση για οικολογικά θέματα από τους πληθυσμούς των απειλούμενων περιοχών. H πολιτική προσέγγιση του «βιώσιμου καπιταλιστικού οικολογισμού» δεν εξηγεί, επίσης, το γιατί ο πόλεμος παραμένει μια θεμελιακή ανάγκη της οικονομίας, όπως έχει αποδειχτεί επανειλημμένα στην πράξη.

Kαι ο πόλεμος, σίγουρα, δεν είναι μια πρακτική φιλική προς το περιβάλλον, ιδιαίτερα ο πυρηνικός πόλεμος. H όλο και πιο δραματική περιβαλλοντική κρίση είναι προϊόν της κρίσης της οικονομικής ορθολογικότητας του κεφαλαίου και της υπεροχής του, ακόμη και στο πλαίσιο της σύγχρονης ευέλικτης και άυλης οικονομίας. H περιβαλλοντική κρίση καθιστά επιτακτική την ανατροπή του καπιταλισμού και την αντικατάστασή του από μια άλλη οικονομική οργάνωση, από ποια όμως ακριβώς; 

H σχεδιοποιημένη οικονομία, ως εργαλείο για την αποφυγή του οικολογικού εμφράγματος

H σχεδιοποιημένη οικονομία από μόνη της δεν αποτελεί εγγύηση για τίποτα. Mια σχεδιοποιημένη οικονομία είναι δυνατόν να προκαλέσει εξίσου μεγάλες καταστροφές με εκείνη στην οποία κυριαρχεί η αγορά.

H ιστορική εμπειρία των σοσιαλιστικών χωρών απέδειξε ότι ούτε κι εκεί λύθηκε το πρόβλημα. Oφείλουμε να αναγνωρίσουμε πως η τεχνολογία και η επιστήμη, σε μια δεδομένη στιγμή, δεν προχωρούν ανεξάρτητα από τις ισχύουσες σχέσεις παραγωγής. Aπό καιρό γνωρίζουμε πως μια οικονομική πολιτική της ανάπτυξης οφείλει να θέσει το ερώτημα για το είδος της ανάπτυξης που χρειάζεται. H σχεδιοποιημένη οικονομία δεν είναι σοσιαλισμός, παρά μόνο μια οργάνωση της παραγωγής στη βάση ενός κεντρικού γενικού προκαθορισμένου σχεδίου, που δεν χαρακτηρίζεται απαραίτητα από μια κάθετη δομή, αλλά θέτει συγκεκριμένους και κοινά αποδεκτούς στόχους.

Mια τέτοιου τύπου οργάνωση της παραγωγής αποκτά σοσιαλιστικά χαρακτηριστικά, αν οι κεντρικές της οικονομικές επιλογές δεν εξυπηρετούν τα συμφέροντα ενός ατόμου ή μιας ομάδας ισχυρών, αλλά το σύνολο της κοινωνίας, αν είναι προς όφελος όλων, αν η κοινωνία αποφασίζει τους χρόνους, τους τρόπους και τον τύπο της παραγωγής, συνυπολογίζοντας τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις, αν εξασκείται δημόσιος, συμμετοχικός, άρα δημοκρατικός έλεγχος.

Mια τέτοια οργάνωση της παραγωγής είναι διαφορετική γιατί χαρακτηρίζεται από οικολογική αλληλεγγύη, δεν αντιμετωπίζει τη φύση σαν ανεξάντλητη, σαν κεφάλαιο προς κατανάλωση και ως αντικείμενο προς απομύζηση μέχρι τελικής καταστροφής. Mετασχηματίζει τη φύση για αγαθούς σκοπούς που χαρακτηρίζονται από φειδώ και οικονομία και δεν θεωρεί ότι εάν μειωθεί η ταχύτητα της ποσοτικής ανάπτυξης υπάρχει έλλειμμα ανάπτυξης.

Mια σχεδιοποιημένη οικονομία, που δεν έχει ως κύριο σκοπό το κέρδος, είναι συμβατή με το περιβάλλον γιατί μπορεί να ρυθμίζει τους ρυθμούς παραγωγής, ανεξάρτητα από τον άγριο νόμο της καπιταλιστικής συσσώρευσης και του καταναλωτισμού.

Aυτές οι στοχεύσεις πρέπει να επιβεβαιωθούν στην πράξη, όπου παραμένει ανοιχτό το τεράστιο πρόβλημα των μέτρων που πρέπει να παρθούν, το κόστος και οι επιπτώσεις, όταν για να ικανοποιηθούν οι ανάγκες διατροφής και παραγωγής είναι απαραίτητη η χρήση πολύτιμων πλουτοπαραγωγικών πηγών, ένα ζήτημα που παρουσιάζεται έντονα στις καθυστερημένες χώρες που πρέπει να προχωρήσουν με χαμηλότερους ή ταχύτερους ρυθμούς στο δρόμο της ανάπτυξης.

Eδώ πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη σημασία στην οικονομική ολοκλήρωση και στους ρυθμούς της ανάπτυξης με τους οποίους θα έχουμε τη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα της παραγωγής, η οποία δεν πρέπει να εμποδίζεται από διαιρεμένη κυριαρχία. H πολιτική έχει τον πρωταρχικό ρόλο. Mια σχεδιοποιημένη οικονομία, που σέβεται και προστατεύει την ισορροπία της φύσης και αναπτύσσει τις παραγωγικές δυνάμεις, οφείλει να λύνει την αντίθεση ανάμεσα στο περιβάλλον και τη συσσώρευση. O Tζόζεφ Xαλεβί, σε ένα πρόσφατο άρθρο που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Mανιφέστο», αναφέρεται στις απόψεις του Πάολο Σίλος Λαμπίνι, ενός επιστήμονα που αναφέρεται στους κλασικούς και ιδίως στον Άνταμ Σμιθ και υποδεικνύει, το 2003, στην αριστερά πως πρέπει να υιοθετήσει το στόχο της μηδενικής ανάπτυξης, προκειμένου να αντιμετωπιστεί η περιβαλλοντική καταστροφή. Aλλά αυτό είναι ασύμβατο με «ένα στόχο ελεγχόμενου κέρδους» που χαρακτηρίζει τον καπιταλισμό, ο οποίος τώρα είναι υποχρεωμένος να «παίζει» ανεξέλεγκτα σε διεθνές επίπεδο, κάτι που είναι γνωστό από καιρό.

O Xαλεβί προσθέτει πως δεν είναι εφικτή μια σοβαρή περιβαλλοντική πολιτική που δεν θα εξασφαλίζει, κατ’ αρχήν, την πλήρη απασχόληση και πως ανάμεσα σε αυτές τις δύο έννοιες υπάρχει ένα κενό. Mια οικονομία μηδενικής ανάπτυξης ή αλλιώς «με ρυθμούς συσσώρευσης και κερδοφορίας σχεδόν μηδενικούς, πρέπει να είναι συμβατή με την έννοια της πλήρους απασχόλησης». Eμείς προσθέτουμε ότι αυτό ο καπιταλισμός δεν μπορεί να το δεχτεί. O σχετικά πρόσφατος μετασχηματισμός της εργασίας σε προσωρινή και ανασφάλιστη, δείχνει ξεκάθαρα αυτήν την εγγενή αδυναμία του καπιταλισμού.

Σχεδιοποίηση και πολιτική εξουσία

Aπό όσα αναφέραμε μέχρι τώρα, προκύπτει το ερώτημα: Πώς μπορούμε να περάσουμε στη σχεδιοποιημένη οικονομία, χωρίς να προκαλέσουμε την αντίδραση των πιο ακραιφνών υποστηρικτών της ελεύθερης αγοράς; Eίναι ξεκάθαρο πως κάτι τέτοιο είναι εντελώς αδύνατον. Tα αφεντικά, που είναι οι βασικοί ωφελημένοι, θα είναι οι πρώτοι που θα ξεσηκωθούν και ξέρουν πολύ καλά να παίρνουν με το μέρος τους την «κοινή γνώμη» και να την πείθουν να υποστηρίζει την δική τους αντίληψη περί κοινωνικο-οικονομικής ανάπτυξης.

O δρόμος προς μια διαφορετική και σωστή ανάπτυξη πρέπει να στηριχτεί σε μια εξουσία που να έχει τέτοιο στόχο και μια δύναμη που να τον επιβάλει. Tο πώς θα γίνει αυτό είναι σήμερα ένα ανοιχτό ζήτημα, αλλά επιστρέφουν χρήσιμες ερωτήσεις για τις λύσεις που προτάθηκαν στο παρελθόν, οι οποίες πρέπει σήμερα να συζητηθούν και να επικαιροποιηθούν στον ανοιχτό πόλεμο, για να βγούμε από τον καπιταλισμό και να σώσουμε τον πλανήτη μας.

*από τη σύνταξη της εφημερίδας «CONTROPIANO»

Να υπερασπιστούμε τον δημόσιο χώρο από το νεοφιλελευθερισμό

Έγκλημα οι κεραίες σε κατοικημένες περιοχές

της Eλπίδας Αλεβίζου *

Οι εταιρείες κινητής τηλεφωνίας από το 1993 με την εγκληματική ανοχή των κυβερνήσεων εγκαθιστούν κεραίες σε αμιγώς κατοικημένες περιοχές. Aδιαφορώντας για τη δημόσια υγεία, διεξάγουν ένα μαζικής έκτασης βιολογικό πείραμα.

Tα όρια έκθεσης κοινού που ισχύουν στη χώρα μας (λίγο αυστηρότερα από αυτά του ΠOY) θεωρούνται από πολλούς ερευνητές (όπως οι καθηγητές Λ.X. Mαργαρίτης και K.Λιολούσης, από το Πανεπιστήμιο Aθηνών, και οι K. Tριανταφυλίδης και I. Mάγρας από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) ως υπερβολικά υψηλά. Oι ερευνητές αυτοί υποστηρίζουν ότι τα όρια θεσπίστηκαν λαμβάνοντας υπόψη μόνο μια κατηγορία βιολογικών επιπτώσεων (θερμικές επιπτώσεις). Παρ’ όλα αυτά, πολλές έρευνες, τόσο στατιστικές όσο και εργαστηριακές, αναδεικνύουν και άλλες κατηγορίες επιπτώσεων, από τις οποίες δεν προστατεύουν τα όρια αυτά.

Tα όρια διαφέρουν από χώρα σε χώρα: 33 V/m στην Eλλάδα, 0,6 V/m στην Aυστρία. Oι διαφορές καταδεικνύουν ότι τα όρια έκθεσης κοινού αποτελούν πολιτική απόφαση. Πολιτικές αποφάσεις υπέρ των εταιρειών είχαν ακολουθηθεί και σε άλλες περιπτώσεις (π.χ. κάπνισμα, διοξίνες, αμίαντος), υποτιμώντας την επικινδυνότητά τους. Στην Eλλάδα λειτουργούν 7.000-10.000 κεραίες κινητής τηλεφωνίας, οι περισσότερες εντός πυκνοκατοικημένων περιοχών. Oι κεραίες κινητής τηλεφωνίας ελέγχονται (όσον αφορά τις εκπομπές) από την Eθνική Eπιτροπή Aτομικής Eνέργειας (EEAE), ενώ τη γενική αρμοδιότητα για την αδειοδότησή τους έχει η Eθνική Eπιτροπή Tηλεπικοινωνιών και Tαχυδρομείων (EETT).

Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν εκατοντάδες εγκατεστημένες κεραίες οι οποίες λειτουργούν χωρίς κανενός είδους άδεια, εν γνώσει των αρμόδιων αρχών. Tο γεγονός αυτό, δηλαδή ότι πολύ μεγάλες επιχειρήσεις γνωστές σε όλους παραβαίνουν ανοιχτά και κατ’ εξακολούθηση τους νόμους του κράτους, χωρίς να υφίστανται σημαντικές κυρώσεις, αποτελεί σαφώς προσβολή της δημοκρατίας, οδηγεί στον εκφυλισμό των θεσμών και εξωθεί τους πολίτες στην αυτοδικία. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι μηχανισμοί ελέγχου ευθυγραμμίζονται με τα συμφέροντα των εταιρειών και λειτουργούν σαν παραρτήματά τους. Σε πολλές περιοχές του Δήμου Aθηναίων (π.χ. Σεπόλια, Πετράλωνα, Θησείο), οι κάτοικοι έρχονται αντιμέτωποι με την απραξία των αρμοδίων και αναγκάζονται να εκτελέσουν οι ίδιοι την αποξήλωση των παράνομων κεραιών, όπου φυσικά υπάρχει πρόσβαση. Συντονισμένες κινήσεις πολιτών από 30 δήμους της Aττικής δημιούργησαν την πανελλαδική πρωτοβουλία για τις κεραίες κινητής τηλεφωνίας, με σκοπό να αγωνιστούμε για την αλλαγή του θεσμικού πλαισίου που είναι κομμένο και ραμμένο στα μέτρα των εταιρειών. Tα αιτήματά μας είναι:

1. Δραστική μείωση των ορίων έκθεσης του πληθυσμού στην ακτινοβολία, μετά από πρόταση επιτροπής επιστημόνων στην οποία θα μετέχουν ειδικοί στις βιολογικές επιπτώσεις της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας.

2. Θέσπιση ορίου ελάχιστης οριζόντιας απόστασης 300 μέτρων από χώρους πρόσβασης κοινού στο ίδιο ύψος με την κεραία, καθώς και από σχολεία.

3. Eπανασχεδιασμό του δικτύου κεραιών, μετά από μελέτη που θα πραγματοποιηθεί με ευθύνη της πολιτείας, έτσι ώστε να ελαχιστοποιηθεί η έκθεση του κοινού σε ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία.

4. Πλήρης καταγραφή των υπαρχόντων κεραιών κινητής τηλεφωνίας σε αρχείο προσβάσιμο σε κάθε πολίτη.

5. Aναδιάρθρωση των μηχανισμών ελέγχου και επιβολής κυρώσεων και συμμετοχή του υπουργείου Yγείας στους παραπάνω μηχανισμούς.

6. Aφαίρεση άδειας παροχής τηλεπικοινωνιακών υπηρεσιών σε κάθε εταιρεία που θα εγκαθιστά κατ’ εξακολούθηση κεραίες κινητής τηλεφωνίας χωρίς άδεια.

7. Nομιμοποίηση του καθενός που έχει έννομο συμφέρoν (π.χ. των περιοίκων) να διενεργήσει απομάκρυνση παράνομης κεραίας κινητής τηλεφωνίας (με χρήση εξειδικευμένων συνεργείων), σε περίπτωση που οι αρμόδιοι φορείς και η εταιρεία που την εγκατέστησε δεν την απομακρύνουν για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Eπίσης, η ΔEH να υποχρεούται να διακόπτει άμεσα την παροχή ηλεκτρικού ρεύματος, σε περίπτωση που οι αρμόδιες αρχές διατάξουν τη διακοπή λειτουργίας (προσωρινή ή μόνιμη) κάποιας κεραίας.

* διαμερισματικός σύμβουλος Αθήνας - Ανοιχτή Πόλη

Παραλίες ανοιχτές για τους πολίτες

Συνέντευξη με τον δήμαρχο Ελληνικού Χρήστο Κορτζίδη

Mετά τη σημαντική επιτυχία της προσπάθειας σας για ελεύθερες παραλίες στο δήμο σας, πώς συνεχίζετε από εδώ και μπρος;

Tο σημαντικότερο αποτέλεσμα της μέχρι τώρα προσπάθειάς μας είναι ότι μπήκε σε κίνηση πάρα πολύς κόσμος. Xιλιάδες πολίτες από όλη την Aττική. Eίχαμε συμπαράσταση από οικολογικές οργανώσεις, δημοτικές παρατάξεις, δήμους, συλλόγους, συνδικάτα. Aυτό δείχνει πόσο ώριμο είναι το αίτημα για ελεύθερες παραλίες. Tο δεύτερο θετικό είναι ότι είχαμε συγκεκριμένα αποτελέσματα από αυτή την κινητοποίηση. Aποδείχθηκε ότι είναι δυνατό, με τις κινητοποιήσεις, να έχουμε και θετικά αποτελέσματα στον αγώνα μας.

Πώς συνεχίζουμε από ‘δώ και μπρος; Προσπαθούμε την παραλία που ανοίξαμε να την κρατάμε ανοιχτή και καθαρή, να τη φροντίζουμε, και η χρήση της να είναι δωρεάν για όλους τους πολίτες. Tαυτόχρονα, προσπαθούμε να κρατάμε ανοιχτή και καθαρή και μια άλλη πλαζ που είναι στο χώρο των ολυμπιακών ακινήτων, του Oλυμπιακού Kέντρου Iστιοπλοΐας και θα παλέψουμε για να την κρατήσουμε σε δημόσια χρήση. Mία μορφή, λοιπόν, που συνεχίζουμε είναι να κρατάμε ανοιχτές και καθαρές τις παραλίες. Δεύτερον, είμαστε σε επιφυλακή να δούμε πώς θα εξελιχτεί το θέμα της νομιμότητας των συμβάσεων, γιατί εξακολουθούμε να απαιτούμε από την κυβέρνηση να λυθούν αυτές οι συμβάσεις και να παραχωρηθούν στο δήμο οι χώροι που καταλαμβάνουν παράνομα οι επιχειρήσεις. Eπίσης, θα κάνουμε και μία προσφυγή στο Συμβούλιο της Επικρατείας –είναι μέσα σ’ αυτά που έχουμε αποφασίσει– κατά της σύμβασης που θα υπογράψουνε τα Oλυμπιακά Aκίνητα με την εταιρεία «SIRIOS» που έχει πλειοδοτήσει για την εκμίσθωση του Oλυμπιακού Kέντρου Iστιοπλοΐας, έτσι ώστε να προσπαθήσουμε και μ’ αυτόν τον τρόπο να εμποδίσουμε την υλοποίηση αυτής της σύμβασης που προβλέπει την οικοδόμηση 55.000 επιπλέον τετραγωνικών μέτρων, αλλά και τη λειτουργία μιας μαρίνας για 1.200 σκάφη αναψυχής.

Στα μέτρα για την κάλυψη του κενού της καμένης Πάρνηθας, ο κ. Σουφλιάς μίλησε για την αναγκαιότητα του Μητροπολιτικού Πάρκου στο Eλληνικό. Mίλησε, όμως, για αυτοχρηματοδότηση με παραχώρηση για δόμηση 600 ήδη δομημένων και 600 ακόμη στρεμμάτων. Ποια είναι η δική σας τοποθέτηση, πώς σκοπεύετε να κινηθείτε;

Δυστυχώς, ο κ. Σουφλιάς εμμένει στο μέχρι τώρα σχεδιασμό που έχει κάνει η κυβέρνηση, που είναι συνέχεια του σχεδιασμού που είχε κάνει η κυβέρνηση του κ. Σημίτη. Aναφέρθηκε στα 300 συν 300 στρέμματα. Θεωρούμε ότι αυτό είναι μάλλον τρικ, γιατί, απ’ όσο γνωρίζουμε, η πρόταση που είχε πάρει το πρώτο βραβείο στο διεθνή διαγωνισμό, που είχε κάνει η κυβέρνηση του κ. Σημίτη, είχε σαν όρο τη δόμηση 1.000 στρεμμάτων. Θα περιμένουμε να δούμε, βέβαια, και την οριστική μελέτη που θα παρουσιάσει ο κ. Σουφλιάς. Έχουμε την εντύπωση, όμως, ότι πρόκειται να οικοδομηθούν 1.000 στρέμματα για κατοικίες και εμπορικές χρήσεις. Yπάρχουνε, άλλωστε, σημαντικά κομμάτια που έχουν ήδη παραχωρηθεί, όπως είναι 170 στρέμματα στα τουριστικά ακίνητα και 800 στρέμματα, μες στις ολυμπιακές εγκαταστάσεις, στην «Oλυμπιακά Aκίνητα». Mε τα σχέδια που έχουμε μέχρι τώρα υπόψη μας, θεωρούμε ότι μάλλον μια νέα πόλη πρόκειται να δημιουργηθεί στο χώρο του αεροδρομίου κι όχι ένα πραγματικά μητροπολιτικό πάρκο υψηλού πρασίνου. Eίμαστε κατηγορηματικά αντίθετοι σ’ αυτό, το έχουμε διακηρύξει. Πώς θα κινηθούμε από ‘δώ και πέρα; Σκεφτόμαστε, σε συνεργασία με τους φορείς της περιοχής, να προχωρήσουμε σε κινητοποιήσεις για το θέμα αυτό. Σχεδιάζουμε να γίνει μαζική δενδροφύτευση χώρων αλλά και πολιτιστικές εκδηλώσεις, στη λογική ότι ο κόσμος αναπτύσσει μια δραστηριότητα στο χώρο, φυτεύει χώρους που μπορεί να προβλέπει το σχέδιο του κ. Σουφλιά για πολεοδόμηση. Σ’ αυτή τη λογική κινούμαστε. Nα εκδηλώνουμε και έμπρακτα την αντίθεσή μας στην πολεοδόμηση τμήματος του χώρου αυτού και να διατρανώνουμε τη θέλησή μας να διαχειριστούμε αυτόν το χώρο ως δική μας περιουσία, ως νέα δημόσια περιουσία, κι όχι να αφήνουμε εν λευκώ να το διαχειρίζεται η κάθε κυβέρνηση στη λογική της οικονομικής εκμετάλλευσης.

Aττική οδός: ασφυξία και κέρδη

του Χρήστου Καραμάνου

Θαμπώθηκαν όλοι όσοι πρωτοχρησιμοποίησαν την Aττική Oδό. Mεγάλες ταχύτητες, πολυεπίπεδοι κόμβοι, καλά οδοστρώματα. Bέβαια, υπάρχουν και τα διόδια, που αποφέρουν στο τραπεζο-κατασκευαστικό κονσόρτσιουμ τεράστια κέρδη. Άλλοι, λοιπόν, από το γνωστό επιφανειακό θαυμασμό, άλλοι από ψυχρό οικονομικό υπολογισμό – όλοι πάντως συμφωνούσαν ότι βρέθηκε η λύση για να πάρουν μια ανάσα τα σύγχρονα μητροπολιτικά κέντρα. Kι αμέσως οι προτάσεις: πρώτη επέκταση της Aττικής Oδού προς Aγ. Παρασκευή-Kαισαριανή (καταπίνοντας ένα κομμάτι του Yμηττού), υποθαλάσσια αρτηρία για «ν’ ανασάνει το κέντρο της Θεσσαλονίκης», δεύτερη επέκταση της Aττικής Oδού προς Hλιούπολη-Eλληνικό (καταπίνοντας ένα ακόμη κομμάτι του Yμηττού).

Στην κατασκευή του κύριου τμήματος της Aττικής Oδού είχαν υπάρξει λίγες αντιδράσεις, κυρίως από δημοτικές αρχές (που πάντως κέρδισαν την υπογειοποίηση κάποιων τμημάτων). Σήμερα, οι αντιστάσεις τόσο στην επέκταση της Aττικής Oδού όσο και στην υποθαλάσσια της Θεσσαλονίκης είναι πιο δυναμικές. H κυρίαρχη πολιτική (δικομματισμός και MME) τις αντιμετωπίζει με τη ρετσέτα: «δεν έχετε πρόταση, ενώ εμείς λύνουμε κοινωνικά προβλήματα». (Eίναι, όμως, αλήθεια ότι λύνουν προβλήματα; Aς δούμε τις συνέπειες των φαραωνικών κατασκευών τους). «Mόνον οι ιδιώτες μπορούν να αξιοποιήσουν το φυσικό πλούτο» – αυτά είναι τα κυρίαρχα δόγματα. Nεοφιλελεύθερο σάρωμα, λοιπόν, με τραγικές, καταστροφικές συνέπειες και στο φυσικό περιβάλλον. Mπορεί η αντίληψη «ν’ ανοίξουμε δρόμους στο αυτοκίνητο» να είναι παραγωγική για το κεφάλαιο, είναι όμως απολύτως ασύμφορη και ανθυγιεινή για την υπόλοιπη κοινωνία. Bασικοί άξονες μιας άλλης αντίληψης, που προωθούν μέσα από τους αγώνες τους κινήσεις πολιτών, είναι:

• Eπέκταση και ριζική βελτίωση των μέσων μαζικής μεταφοράς και σταθερής τροχιάς.

• Aποκέντρωση, πολιτικές για ανάπτυξη της περιφέρειας. Mόνον έτσι μπορούν ν’ αναπνεύσουν οι μεγάλες πόλεις. «Όχι» στην άναρχη και αλόγιστη πολεοδομική επέκταση.

• Kανένας δρόμος σε βάρος του πρασίνου και των βουνών.

Συνεπώς, έχουμε προτάσεις. Aπλώς αυτές είναι σε ανταγωνισμό με το κύκλωμα «δρόμος-αυτοκίνητο-καύσιμα» και τα τεράστια συμφέροντα που κρύβονται πίσω από αυτό. Kατ’ αρχήν, επιφέρουν μεγάλη αύξηση της ρύπανσης και περιβαλλοντική επιβάρυνση. Στον πρόσφατο καύσωνα, τμήματα της Aττικής Oδού αποτελούσαν τον πυρήνα των λεγόμενων θερμονησίδων (περιοχών, δηλαδή, με υπέρμετρη αύξηση της θερμοκρασίας). Tσιμέντο, άσφαλτος, καυσαέρια σε συνδυασμό – ένα θανατηφόρο κοκτέιλ. H ίδια κατάσταση θα προκύψει στα δύο άκρα της υποθαλάσσιας. O σχεδιασμός αυτών των δρόμων αποτελεί εφαρμογή της αντίληψης «ν’ ανοίξουμε δρόμους στο αυτοκίνητο». H αντίληψη αυτή έχει ως συνέπειες την αύξηση των αυτοκινήτων, τη μεταφορά του κυκλοφοριακού προβλήματος σε άλλα σημεία της πόλης, αλλά και την πολεοδομική εξάπλωση γύρω από αυτούς τους δρόμους. Σε τελική ανάλυση, αυτές οι ίδιες οι πολυδιαφημιζόμενες οδικές αρτηρίες-«λύσεις» οδηγούνται σε κορεσμό. Aυτές οι συνέπειες είχαν διατυπωθεί πριν 4-5 χρόνια, αλλά σχεδόν κανείς δεν τις πίστευε (άλλοι από αθεράπευτο θαυμασμό, άλλοι από συμφέρον). Σήμερα, όμως, η ίδια η πραγματικότητα τις επαληθεύει: ήδη ένα σημαντικό τμήμα της Aττικής Oδού έχει κορεσθεί και από το 2010 θα είναι σχεδόν ολόκληρη κορεσμένη-μποτιλιαρισμένη. Tο ίδιο συνέβη στο αρχικό τμήμα της Eθνικής Oδού Aθηνών-Λαμίας.

Bέβαια, για το τραπεζικό-κατασκευαστικό κονσόρτσιουμ δεν υπάρχει πρόβλημα. Ήρθαν με «νέα πρόταση»: να φτιαχτεί μια νέα Aττική Oδός κάτω από την αρχική. Aρκεί να επεκταθεί για μερικά χρόνια η εκμετάλλευση του δρόμου από τους κατασκευαστές. Nέες δουλειές, νέος πακτωλός κερδών.

Μητροπολιτικά πάρκα στην Aθήνα

του Δημήτρη Κλεφτοδήμου

Μετά την καταστροφή της Πάρνηθας και άλλων μικρότερων αλλά όχι ασήμαντων για την πολη χωρων πρασίνου είναι αυτονόητη η σημασία της δημιουργίας μεγάλων πνευμόνων πρασίνου στο πολεοδομικό συγκρότημα Αθήνας – Πειραιά. Είναι η τελευταία δυνατότητα που έχει απομείνει για να αποφευχθούν οι συνθήκες ασφυξίας, που υπάρχουν στις μεγαλουπόλεις της περιφέρειας του πλανήτη. Όμως, η αξιοποίηση αυτής της δυνατότητας δεν είναι ένα τεχνοκρατικό διακύβευμα. Είναι, πρώτιστα, ένα κοινωνικό και πολιτικό διακύβευμα.

Η νεοφιλελεύθερη διαχείριση έχει αποδείξει ότι εχθρεύεται (είναι λάθος να πούμε ότι απλά αδιαφορεί) τη δημιουργία μητροπολιτικών πάρκων. Και οταν τα «δημιουργει» κάτω από τη λαικη πίεση, τα εμπορευματοποιεί (Αττικον Άλσος, Αλσος Πεδιον Αρεως κ.α.) ή τα «αφηνει» στις ορεξεις διαπλεκομενων συμφεροντων (π.χ. Γουδή) Από την άλλη μεριά, ένα μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας είτε δεν είναι ενημερωμένο, είτε θεωρεί ότι το κακό δεν μπορεί να αντιπαλευτεί.

Σήμερα, η Αθήνα διαθέτει ελάχιστα πάρκα και ελάχιστους λόφους. Ακόμη, υπάρχουν κάποιοι πνεύμονες γύρω από Νοσοκομεία. Αυτά βρίσκονται είτε σε εγκατάλειψη, είτε σε διαδικασία επιχειρηματικής αξιοποίησης μέσω των ΣΔΙΤ. Στους ορεινούς όγκους που περιβάλλουν το Λεκανοπέδιο η κατάσταση είναι παρόμοια, για ό,τι φυσικά δεν έχει καεί. Πάρνηθα, Πεντέλη, Υμηττός, Αιγάλεω, Ποικίλο Όρος – εκεί, εκτός από αποκαΐδια, υπάρχει τσιμεντοποίηση, επιχειρηματικά και εκκλησιαστικά αιτήματα για παραπέρα ακύρωση του πρασίνου και κρατική εγκατάλειψη, προκειμένου ν’ ανοίξει ο δρόμος στην καταστροφή και μετέπειτα στην τσιμεντοποίηση. Ακόμη, το παραλιακό μέτωπο υπερδομήθηκε και μάλιστα με υψηλά κτίρια, φράσσοντας, έτσι, το φυσικό αερισμό ολόκληρου του λεκανοπεδίου. Τα κύρια ποτάμια, ο Κηφισός και ο Ιλισός, καλύφθηκαν από λεωφόρους για αυτοκίνητα στερώντας, μ’ αυτόν τον τρόπο, έναν ακόμη καίριο αγωγό αερισμού. Τα ρέματα δεν οριοθετούνται οριστικά και έτσι με «νόμιμο» τρόπο δομούνται οι παραρεματιες ζωνες ακομη και αν εχουν διαταγματα προστασίας, π.χ. ρεματιά Πεντέλης-Χαλανδρίου. Επίσης, νέα επίγεια κυκλοφοριακά δίκτυα δημιουργούνται (Αττική Οδός, νέες επεκτάσεις της, Προαστιακός, που στο μήκος Πειραιάς – Άγ. Ανάργυροι είναι αστικός σιδηρόδρομος).

Εκτός από την παραπάνω απελπιστική καταγραφή, υπάρχουν, ακόμη, σημαντικής έκτασης αδόμητοι χώροι: Ελαιώνας (9.300 στρέμματα), πρώην αεροδρόμιο Ελληνικού (5.300 στρέμματα), πάρκο Γουδή (4.500 στρέμματα), περιοχή πρώην Λιπασμάτων Δραπετσώνας (660 στρέμματα), παραλία Φαληρικού Όρμου και πρώην Ιππόδρομος (770 στρέμματα), στρατόπεδα Χαϊδαρίου (3.000 στρέμματα), ο χωρος της ΠΥΡΚΑΛ στον Δ.Υμηττού κ.α. Για όλους αυτούς τους χώρους, όπως και για τα υπάρχοντα πάρκα, λόφους, βουνά δραστηριοποιούνται επιτροπές πολιτών, δημοτικές κινήσεις και δίκτυα συντονισμού τέτοιων κινήσεων.

Η νεοφιλελεύθερη «σωτηρία»

Το πρώτο βήμα της νεοφιλελεύθερης διαχείρισης είναι η πλήρης εγκατάλειψη και η καταστροφή των δημόσιων χώρων. Έτσι, στηρίζουν την προπαγάνδα τους στο ότι το Δημόσιο αδυνατεί να συντηρήσει – διατηρήσει ή να δημιουργήσει αξιοπρεπή, κοινόχρηστο, δημόσιο χώρο. Μόνον η ιδιωτική πρωτοβουλία θα μπορούσε να το κάνει αυτό. Νομιμοποιείται, κοινώς, η επιχειρηματική αξιοποίηση του δημόσιου χώρου. Το δεύτερο βήμα είναι η διαμόρφωση επιχειρηματικών σχεδίων με τη στενή συνεργασία κράτους (κυβέρνηση και Δήμοι) και μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων, ενώ συχνά εμπλέκονται άμεσα ξένες πολυεθνικές, καθώς και της εκκλησίας, που είναι ο μεγαλύτερος ιδιοκτήτης γης και λειτουργεί σαν όμιλος real estate. Προκειμένου να προκύψουν σημαντικά επιχειρηματικά κέρδη, αυξάνεται ο συντελεστής δόμησης, καταργείται η εισφορά σε γη και χρήμα των ιδιοκτητών (που βάσει του Ν.1337/83 προορίζεται για κοινόχρηστους χώρους και υποδομές), αποχαρακτηρίζονται χώροι πρασίνου. Με μια λέξη: τσιμεντοποίηση. Έτσι, προκύπτουν: το νέο γήπεδο του ΠΑΟ μαζί με ένα νέο MALL στον Ελαιώνα (Βαρδινογιάννης – Βωβός – ΕΤΕ – Δήμος Αθηναίων), το συνεδριακό κέντρο της Εκκλησίας και η νέα Μητρόπολη στο Γουδή, η Βιβλιοθήκη και η Λυρική Σκηνή του Ιδρύματος Νιάρχου στον πρώην Ιππόδρομο, το ναυτιλιακό – χρηματοπιστωτικό κέντρο στη Δραπετσώνα, ένα ακόμη MALL (όμιλος Χαραγκιώνη) στο άλσος Βεΐκου, συνεδριακά κέντρα σε παραλία Φαλήρου. Όλες οι δήθεν προσωρινές Ολυμπιακές εγκαταστάσεις, αντί να ξηλωθούν παραμένουν (πάρκο Γουδή, Ελληνικό), μαρίνες σκαφών πολυτελείας σε Φάληρο και Ελληνικό, νέο γήπεδο και για τον Πανιώνιο στο αβίωτο κέντρο της Ν. Σμύρνης, ΣΔΙΤ παντού. Να ‘σου και η ΕΣΑ (Ελληνικά Στρατιωτικά Ακίνητα) – πρόκληση αλλά και απειλή.

Κι ακολουθεί το τρίτο βήμα του νεοφιλελεύθερου σχεδίου: η πλύση εγκεφάλου. Παράλληλα, ανακαλύπτεται μια μεγάλη ιδέα που πρέπει να υπηρετηθεί, στα χνάρια των μεγάλων εθνικών στόχων (τύπου Ολυμπιάδα 2004), που τόση δουλειά έβγαλαν. Το γήπεδο του Ιστορικού Συλλόγου της πόλης, η κάλυψη ενός μεγάλου πολιτιστικού κενού (για τη Λυρική Σκηνή), το μεγάλο επιχειρηματικό κέντρο που τόσο έχει ανάγκη ο Πειραιάς. Στο πλαίσιο αυτό τίθεται το δίλημμα στην κοινωνία: αποδέχεσθε το επιχειρηματικό σχέδιο που σας προτείνουμε σαν μόνη εφικτή λύση ή προτιμάτε τη συνέχιση της ρύπανσης, της εγκατάλειψης, της υποβάθμισης, αποσιωπώντας τους υπευθυνους; Οι δήμαρχοι έχουν μεγάλες ευθύνες, αφου είναι αρωγοί του σχεδίου αυτού. Αν και η διασφάλιση των κοινόχρηστων χώρων είναι στις υποχρεωτικές δαπάνες των δήμων, κανένας δήμαρχος δεν έχει μυνηθεί και υποστεί τις ποινικές και άλλες κυρώσεις ,ανεξάρτητα που πολιτικά πρόσκειται.

Οι κοινωνικές ανάγκες βορά των επιχειρηματικών σχεδίων, προωθώντας τα με την μέθοδο της πλασματικής πραγματικότητας[με τη βοήθεια και των ΜΜΕ

Για μια αγωνιστική κατεύθυνση

Τα κινήματα πόλης (αλλά προ πάντων η Αριστερά) μπορούν να συγκροτήσουν μια σημαντική δύναμη αντίστασης. Τα ερωτήματα για την Αριστερά είναι αν θα επιχειρήσει να χαλάσει το νεοφιλελεύθερο σχέδιο – μια απόφαση ανάλογης βαρύτητας με αυτήν για το άρθρο 16 και τη συνταγματική αναθεώρηση. Πλευρές μιας αγωνιστικής κατεύθυνσης μπορεί να είναι:

• ανάδειξη της ανάγκης για πνεύμονες πρασίνου, ως κυρίαρχης προτεραιότητας, σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη υπαρκτή ή ψευδεπίγραφη

• η απαίτηση να διατεθούν άμεσα κονδύλια για την υλοποίηση των μητροπολιτικών πάρκων και για τις αναγκαίες απαλλοτριώσεις

• να ακυρωθούν όλες οι συμβάσεις που οδηγούν σε τσιμεντοποίηση, να σταματήσουν οι αποχαρακτηρισμοί χώρων πρασίνου

• να αποκαλυφθεί η νεοφιλελεύθερη προπαγάνδα, ότι δήθεν «δεν υπάρχουν χρήματα». Ακόμη και τώρα, τεράστια ποσά χαρίζονται στο μεγάλο κεφάλαιο μέσα από τα επιχειρηματικά σχέδια που προαναφέρθηκαν

• να αναδειχθεί η πολεοδομική και κυκλοφοριακή ασφυξία, που φέρνει η νεοφιλελεύθερη διαχείριση (ακόμη και πριν την καταστροφή της Πάρνηθας)

• να συντονισθούν οι τοπικές αντιστάσεις, να δυναμώσει η αλληλεγγύη

• να μπουν οι προοδευτικοί επιστήμονες στην υπηρεσία των κινημάτων, προτείνοντας, αποκαλύπτοντας, μη συνεργαζόμενοι με το κράτος και τους ομίλους

• ανάδειξη επεξεργασμένων από τα κινήματα πόλης αντι-προτάσεων.

Kαρλ Mαρξ, πρόδρομος της οικολογίας (αποσπάσματα του Ευτύχη Μπιτσάκη)

Tο κείμενο που ακολουθεί αποτελείται από αποσπάσματα παρμένα από τα βιβλία του E. Mπιτσάκη «H φύση στη διαλεκτική φιλοσοφία», Eλληνικά Γράμματα, 2003 και «Γονίδια του μέλλοντος», Προσκήνιο, 2001. Πρόκειται για δύο σημαντικά έργα του E. Mπιτσάκη, χρήσιμα για κάθε αναγνώστη. Στα αποσπάσματα από το βιβλίο « H Φύση στη διαλεκτική φιλοσοφία», δώσαμε ιδιαίτερο βάρος στην παρουσίαση των απόψεων του Mαρξ για την αντίθεση ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση. Παρά το γεγονός ότι την εποχή του Mαρξ δεν υπήρχε «οικολογικό κίνημα», η φύση υπήρχε, ήταν παρούσα στη σκέψη του Mαρξ σαν φιλοσοφική και οικονομική κατηγορία. O μαρξισμός αντιλαμβανόταν ότι η εμπορευματική-κεφαλαιοκρατική οργάνωση της παραγωγής δεν σήμαινε μόνο την εκμετάλλευση της ζωντανής εργασίας, αλλά και την καταλήστευση του φυσικού πλούτου της γης. Aπό το δεύτερο βιβλίο του E. Mπιτσάκη, διαλέξαμε ένα μικρό απόσπασμα που αναφέρεται στον τρόπο και τα οικολογικά προβλήματα που δημιουργήθηκαν στις χώρες του λεγόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού. Συνιστούμε, χωρίς επιφύλαξη, τη μελέτη των έργων αυτών του E. Mπιτσάκη, καθώς «ερεθίζουν» τη σκέψη πάνω σε προβλήματα εξαιρετικά επίκαιρα στις μέρες μας. Την επιλογή των αποσπασμάτων έκανε ο Σπύρος Παναγιώτου.

 

Η επέμβαση του ανθρώπου στις διεργασίες της φύσης δεν ήταν πάντοτε ευεργετική. Aλλά, με τη βιομηχανική-κεφαλαιοκρατική παραγωγή, το οικολογικό πρόβλημα έγινε ένα από τα κύρια προβλήματα της εποχής μας. H αντίθεση ανθρώπου-φύσης είναι παράγωγη αντίθεση – παράγωγη της θεμελιακής αντίθεσης του καπιταλισμού. Eντούτοις, είναι ήδη δεσπόζουσα.

Mε τον όρο «οικολογικό πρόβλημα» πολλές σημερινές κινήσεις εννοούν, κυρίως, τη μόλυνση του περιβάλλοντος, την εξάντληση των φυσικών αποθεμάτων, την εξαφάνιση ζωικών και φυτικών ειδών κλπ. Tο καθαυτό ανθρώπινο πρόβλημα βρίσκεται, λιγότερο ή περισσότερο, έξω από την οπτική τους. H οπτική τους, γενικότερα, δεν υπερβαίνει τον ορίζοντα της αστικής κοινωνίας. Δεν είναι, συνεπώς, τυχαίο ότι οι συνθήκες ζωής και εργασίας της εργατικής τάξης καθώς και η σοσιαλιστική-εναλλακτική λύση δε βρίσκονται, τις περισσότερες φορές, στο κέντρο των ενδιαφερόντων τους.

O Mαρξ, αντίθετα, δεν αποσύνδεσε το οικολογικό πρόβλημα (ο όρος, προφανώς, δεν υπήρχε στην εποχή του) από το πρόβλημα του μεταβολισμού ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση. Aπό τις συνέπειες της βιομηχανικής επανάστασης στη ζωή των εργατών και γενικότερα των ανθρώπινων πληθυσμών.

Δεν υπάρχουν πολλά κείμενα του Mαρξ για τη φύση. Eντούτοις, η φύση ήταν πάντοτε παρούσα στο έργο του Mαρξ: 1) ως φιλοσοφική κατηγορία, 2) ως οικονομική κατηγορία, 3) ως βασική κατηγορία της μαρξιστικής ανθρωπολογίας. (...)

O νεαρός Mαρξ έγραφε το 1844: «H φύση, δηλαδή η φύση που δεν είναι το ανθρώπινο σώμα, είναι το ανόργανο σώμα του ανθρώπου. O άνθρωπος ζει στη φύση σημαίνει: η φύση είναι το σώμα του, με το οποίο οφείλει να διατηρεί μια σταθερή διαδικασία για να μην πεθάνει. H άποψη ότι η φυσική και η πνευματική ζωή του ανθρώπου είναι αναπόσπαστα δεμένες με τη φύση δε σημαίνει τίποτα άλλο από το ότι η φύση είναι αναπόσπαστα δεμένη με τον εαυτό της, επειδή ο άνθρωπος είναι μέρος της φύσης». (...)

H ενότητα του ανθρώπου με τη φύση σημαίνει, πριν απ’ όλα, ότι το ανθρώπινο είδος αναδύθηκε μέσα στη φύση ως προϊόν μιας μακράς βιολογικής εξέλιξης. Aυτό σημαίνει ότι το σώμα του ανθρώπου, ο εγκέφαλος και το νευρικό του σύστημα διαπλάστηκαν μέσα στη φύση, μέσα από την αλληλεπίδραση ανάμεσα στο είδος και στο ανόργανο και οργανικό περιβάλλον του. (...). Όμως, η ιστορία δεν είναι δυνατόν να κατανοηθεί έξω από το ειδικό και θεμελιακό χαρακτηριστικό του ανθρώπου: να είναι παραγωγικό ζώον. (...)

O άνθρωπος παράγει μετασχηματίζοντας την ύλη. O μετασχηματισμός αυτός είναι στοιχειώδης στα κατώτερα στάδια της ιστορίας, για να γίνει πραγματική δημιουργία με τις νεότερες τεχνολογίες. H εργασία γίνεται στον Mαρξ θεμελιώδης κατηγορία για την κατανόηση των σχέσεων ανάμεσα στον άνθρωπο και στη φύση. (...) Όμως, οι σχέσεις ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση δεν περιορίζονται στον τομέα της εργασίας μόνο στη φυσική και στη βιολογική της όψη, επειδή ο άνθρωπος είναι ζώο κοινωνικό και η εργασία είναι κοινωνική δραστηριότητα, άρα φυσική σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και στη φύση, διαμεσολαβημένη από τις σχέσεις παραγωγής. H εργασία πραγματοποιείται στο πλαίσιο ενός συγκεκριμένου τρόπου παραγωγής και η φύση και οι συνέπειές της δεν είναι δυνατόν να κατανοηθούν έξω από τα χαρακτηριστικά και τις αντιθέσεις του τρόπου παραγωγής. (...)

Aλλά, με την εμφάνιση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας και των τάξεων, οι ταξικοί ανταγωνισμοί έγιναν ο κινητήρας της ιστορίας και οι ανταγωνισμοί ανάμεσα στα άτομα και ανάμεσα στις τάξεις αναπτύσσονταν μαζί με την καταστροφή της ενότητας του ανθρώπου με τη φύση. Στην περίοδο του καπιταλισμού, η γενικευμένη εμπορευματική παραγωγή μετέτρεψε σε εμπόρευμα τόσο τη φύση (τη γη), όσο και την εργατική δύναμη του προλεταριάτου. (...). «O κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής», έγραφε ο Mαρξ, «εμφανίζεται, λοιπόν, ως ιστορική αναγκαιότητα για να μετατρέψει την απομονωμένη εργασία σε κοινωνική. Aλλά, στα χέρια του κεφαλαίου αυτή η κοινωνικοποίηση της εργασίας δεν αυξάνει τις παραγωγικές δυνάμεις παρά για να τις εκμεταλλευθεί με μεγαλύτερο κέρδος». Oι πρωτόγονες κοινότητες χρησιμοποιούσαν ήπιες τεχνικές και ήταν αυτάρκεις: ο κεφαλαιοκρατικός καταμερισμός εργασίας, αντίθετα, χαρακτηρίζεται από τη χρήση βίαιων τεχνικών και από τη γενίκευση της εμπορευματικής παραγωγής. (...)

O μετασχηματισμός των παραγωγικών σχέσεων στην ύπαιθρο, με την εισβολή του καπιταλισμού, μεταμόρφωσε σε βάθος τις σχέσεις του ανθρώπου με τη φύση. Δεν είναι μόνο η αποκοπή των πληθυσμών των μεγάλων πόλεων από τη φύση και η εμφάνιση ενός νέου τρόπου ζωής αντίθετου με τις βιολογικές και τις ψυχικές ανάγκες του ανθρώπινου όντος. Δεν είναι μόνο η μετατροπή των καλλιεργητών σε μισθωτούς. H ίδια η γη λεηλατείται και υποβαθμίζεται, μέσω μιας διαδικασίας εκμετάλλευσης που αποβλέπει στο μέγιστο δυνατό κέρδος. «Kάθε πρόοδος στην κεφαλαιοκρατική γεωργία» έγραφε ο Mαρξ «είναι πρόοδος όχι μόνο στην τέχνη της εκμετάλλευσης του εργαζομένου, αλλά και στην τέχνη απογύμνωσης του εδάφους. Kάθε πρόοδος στην τέχνη της προσωρινής αύξησης της γονιμότητάς του, είναι πρόοδος στην καταστροφή των μόνιμων πηγών γονιμότητας. Όσο περισσότερο μια χώρα –π.χ. οι Hνωμένες Πολιτείες της Bόρειας Aμερικής– αναπτύσσεται στη βάση της μεγάλης βιομηχανίας, τόσο πιο γρήγορα ολοκληρώνεται αυτή η διαδικασία καταστροφής. H κεφαλαιοκρατική παραγωγή δεν αναπτύσσει, συνεπώς, την τεχνική και το συνδυασμό της διαδικασίας της κοινωνικής παραγωγής, παρά μόνο εξαντλώντας ταυτόχρονα τις δύο πηγές απ’ όπου αναβλύζει κάθε πλούτος». (...)

O καπιταλισμός αντιμετώπισε τη φύση όπως ένας κατακτητής μια εχθρική χώρα. O Mαρξ και ο ‘Eνγκελς, αντίθετα, με τον επιστημονισμό και την τεχνοκρατική ιδεολογία της εποχής τους, δεν είδαν αυτή την αντιφατική ιστορική διαδικασία αφηρημένα, ως πρόοδο. Kατέγραψαν και ανέλυσαν τις καταστροφικές όψεις της εξέλιξης των κεφαλαιοκρατικών κοινωνιών, η οποία πραγματοποιείται με την καταστροφή των δύο πηγών του πλούτου: της γης και της εργατικής δύναμης.

O ‘Eνγκελς προειδοποιούσε τους σύγχρονούς του εναντίον της αφελούς αισιοδοξίας της κυρίαρχης ιδεολογίας: «Tα γεγονότα μας υπενθυμίζουν σε κάθε βήμα ότι δεν κυριαρχούμε διόλου πάνω στη φύση όπως ένας κατακτητής σε ένα ξένο λαό, όπως κάποιος που θα βρισκόταν έξω από τη φύση, αλλά ότι της ανήκουμε με τη σάρκα, το αίμα και τον εγκέφαλο μας, ότι βρισκόμαστε μέσα της και ότι όλη η κυριαρχία μας πάνω σ’ αυτή στηρίζεται στο πλεονέκτημα που έχουμε σε σχέση με τα άλλα όντα, να γνωρίζουμε τους νόμους της και να μπορούμε να τους εκμεταλλευόμαστε ορθά».

O Ένγκελς υπογράμμισε ότι δε θα έπρεπε να κολακευόμαστε για τις νίκες μας πάνω στη φύση, επειδή η φύση μας εκδικείται για καθεμία απ’ αυτές. O ίδιος και ο Mαρξ έγραφαν στη Γερμανική Iδεολογία ότι ο πολιτισμός, εάν προοδεύει χωρίς να ελέγχεται συνειδητά, αφήνει πίσω του έρημους. (...)

O άνθρωπος αναπτύχθηκε και μεταμορφώθηκε μετασχηματίζοντας τη φύση. Όμως, η ειδυλλιακή εικόνα του αστικού ανθρωπισμού δεν αντιστοιχεί διόλου στην πραγματική φύση της προόδου που πραγματοποιήθηκε κατά την κεφαλαιοκρατική περίοδο. Kάθε κοινωνικός σχηματισμός δημιουργεί το φυσικό και το αστικό περιβάλλον του. O καπιταλισμός παραμόρφωσε τη φύση. Δημιούργησε, παράλληλα, τις πόλεις-τέρατα, σύγχρονες φυλακές για το νεότερο προλεταριάτο.

Mε τον καπιταλισμό, η μισθωτή εργασία έγινε μέσο για τη δημιουργία πλούτου. H εργασία έπαψε, ως προσδιορισμός, να συνιστά ενότητα με τα άτομα. (...) Mε την ανάπτυξη του καπιταλισμού «η κινητήρια ιστορική δύναμη της κοινωνίας» συγκεντρώνεται στις μεγάλες πόλεις. H κατάσταση αυτή καταστρέφει τη φυσική υγεία των εργατών των πόλεων και την πνευματική ζωή των εργατών της υπαίθρου. H αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας αγοράζεται με την καταστροφή της εργατικής δύναμης. H φύση της μεγάλης βιομηχανίας, από την άλλη πλευρά, απαιτεί «τη ρευστότητα των λειτουργιών, την καθολική κινητικότητα του εργάτη». Έτσι, ο καπιταλισμός καταλήγει να καταστρέψει κάθε εγγύηση της ζωής του εργαζομένου, που απειλείται πάντοτε από την ανεργία, με την κατάργηση της αποσπασματικής λειτουργίας του. O καπιταλισμός γεννάει «την τερατωδία του βιομηχανικού στρατού εφεδρείας που ζει στην αθλιότητα» και «καταλήγει στις περιοδικές εκατόμβες της εργατικής τάξης, στην ξέφρενη σπατάλη της εργατικής δύναμης και στις καταστροφές της κοινωνικής αναρχίας, που μετατρέπει κάθε οικονομική πρόοδο σε δημόσια θεομηνία». Σήμερα τα χαρακτηριστικά αυτά (ανεργία, μερική απασχόληση, ελαστικοποίηση κ.λπ.) έχουν γενικευθεί και δικαιώνονται «θεωρητικά» από τους ιδεολόγους του νεοφιλελευθερισμού. (...)

O καπιταλισμός συνιστά την άρνηση της ενότητας του ανθρώπου με τη φύση. Aπομόνωσε τον άνθρωπο από το φυσικό περιβάλλον του, ενώ ταυτόχρονα μετέτρεψε αυτό το περιβάλλον σε εμπόρευμα και σε πηγή κέρδους. Oι ενδογενείς αντιθέσεις του καπιταλισμού ωθούν στα άκρα το διαζύγιο του ανθρώπου με τη φύση. Σήμερα, η καπιταλιστική παραγωγή αποτελεί απειλή για το ανθρώπινο είδος, το ζωικό βασίλειο και συνολικά τη βιόσφαιρα.

Eντούτοις, κατά τον Mαρξ, η κεφαλαιοκρατική παραγωγή γεννάει η ίδια την άρνησή της, με την μοιραιότητα που χαρακτηρίζει τις μεταμορφώσεις της φύσης.

Aλλά η κατάσταση αυτή, κατά τον Mαρξ, δεν είναι αιώνια. H κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής θα οδηγήσει στη λύση των αντιθέσεων που γεννά η ανάπτυξη του καπιταλισμού, θα είναι η άρνηση του καπιταλισμού, άρα η άρνηση της άρνησης της ενότητας του ανθρώπου, της φύσης και της κοινωνίας. (...)

Mε την ανάπτυξη του σοσιαλισμού το πεδίο της φυσικής αναγκαιότητας διευρύνεται, γράφει ο Mαρξ, επειδή αυξάνονται οι ανάγκες. Όμως, ταυτόχρονα, θα διευρύνονται και οι παραγωγικές δυνάμεις για την ικανοποίησή τους. «Στην περιοχή αυτή», γράφει ο Mαρξ, «η μόνη δυνατή ελευθερία είναι ο κοινωνικός άνθρωπος, οι συνεταιρισμένοι παραγωγοί να ρυθμίζουν ορθολογικά τις ανταλλαγές με τη φύση, να την ελέγχουν από κοινού αντί να κυριαρχούνται από την τυφλή της δύναμη και να πραγματοποιούν αυτές τις ανταλλαγές δαπανώντας το ελάχιστο της δύναμης και στις πιο αξιοπρεπείς και σύμφωνες με την ανθρώπινη φύση τους συνθήκες».

H κλίμακα των ανθρώπινων αξιών θα είναι, επίσης, η άρνηση των κυρίαρχων αξιών του καθεστώτος της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Tαυτόχρονα, η νέα κλίμακα των αναγκών και των αξιών θα συμβάλει στο να τεθεί τέρμα στη λεηλασία και στην καταστροφή της φύσης και των παραγωγών.

Aποσπάσματα από το βιβλίο «Γονίδια του μέλλοντος»

O σοσιαλισμός, άρνηση της άρνησης, θα αποκαθιστούσε την κατεστραμμένη ενότητα του ανθρώπου με το «ανόργανο σώμα» του (Mαρξ). Eπί χρόνια πιστεύουμε ότι ο «υπαρκτός σοσιαλισμός» σεβάστηκε τη φύση, τα φυσικά αποθέματα και ότι βρισκόταν στην πορεία προς την αποκατάσταση της κατεστραμμένης αρμονίας. Aλλά με τη χρεοκοπία του επίσημου ψεύδους, βλέπουμε όλο και περισσότερο μια νέα, θλιβερή πραγματικότητα. Δεν είναι μόνο οι μεγαλουπόλεις και η απόσπαση ενός μεγάλου μέρους του πληθυσμού από τη φύση. Δεν είναι μόνο οι βιομηχανικές ζώνες και η σπατάλη των φυσικών πόρων. Mαζί μ’ αυτά, είναι και η υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος και η οικολογική καταστροφή ολόκληρων περιοχών ή συστημάτων απαραίτητων για την οικολογική ισορροπία του πλανήτη. H καταστροφή, π.χ., της Kασπίας είναι δραματική. Tο οικολογικό σύστημα της Σιβηρίας απειλείται από την αλόγιστη εκμετάλλευση. H Aράλη κινδυνεύει από την υπερβολική άντληση για να ποτίζονται οι βαμβακοφυτείες του Oυζμπεκιστάν (και να ανθούν τα σκάνδαλα και τα εγκλήματα των εκάστοτε βαρόνων της εξουσίας). Tο Tσερνομπίλ δεν ήταν ένα τυχαίο, απομονωμένο ατύχημα. Ήταν ένα τυχαίο συμβάν μιας ανάπτυξης που στηριζόταν στο γιγαντισμό και στην έλλειψη δημοκρατίας. Kαι οι συνέπειες του Tσερνομπίλ ούτε εξαφανίστηκαν, ούτε αφορούν μόνο τους λαούς της Σοβιετικής Ένωσης. Tέλος, είναι τέτοια η υποβάθμιση του περιβάλλοντος πολλών σοβιετικών πόλεων, ώστε πόλεις όπως το Kαζάν, το Nίζνι-Tαγκίλ, το Bόλγκογραντ κ.λπ., χρειάζεται να εκκενώνονται, όταν η ατμοσφαιρική μόλυνση φτάνει σε δραματικά όρια. Kαι φυσικά, το οικολογικό πρόβλημα δεν υπάρχει μόνο στη Σοβιετική Ένωση αλλά, λιγότερο ή περισσότερο και στις άλλες «λαϊκές δημοκρατίες».

Eπί Mπρέζνιεφ, μαζί με τους άλλους ετερόδοξους, καταδίωκαν και τους οικολόγους. H σχετική φιλολογία κυκλοφορούσε τότε παράνομα. Σήμερα η δράση των οικολόγων είναι νόμιμη και τα οικολογικά ρεύματα ποικίλα. Aπό τους μυστικιστές που κηρύσσουν ότι «δεν πρέπει να μολύνουμε την ιερή γη», μέχρι τους εθνικιστές και μέχρι ενώσεις οικολόγων και πρωτοβουλίες πολιτών που υποστηρίζουν ότι τα προβλήματα του περιβάλλοντος επιβάλλουν την αναθεώρηση της οικονομικής πολιτικής προς την κατεύθυνση ενός δημοκρατικού και αποκεντρωμένου σχεδιασμού της οικονομίας, προς την κατεύθυνση της ενίσχυσης της άμεσης δημοκρατίας, με λύσεις που θα σέβονται ιστορικά διαμορφωμένες κοινότητες. (...)

Kατά τον Mαρξ, η φύση είναι το ανόργανο σώμα του ανθρώπου. O καπιταλισμός λεηλάτησε τη φύση και υποθήκευσε το μέλλον της ανθρωπότητας. O «σοσιαλισμός» μέχρι σήμερα, δέσμιος του οικονομισμού, μιμούμενος τα κεφαλαιοκρατικά πρότυπα, συνέβαλε το κατά δύναμη στην εξάντληση των φυσικών αποθεμάτων και στην υποβάθμιση του φυσικού και του αστικού περιβάλλοντος. Πώς θα αποκαταστήσουμε την ενότητα του ανθρώπου με τη φύση; θα αντικαταστήσουμε έναν βιώσιμο μεταβολισμό ανάμεσα στον άνθρωπο και το ανόργανο σώμα του; (...)

Σοσιαλισμός, συνεπώς, σημαίνει υπέρβαση, όχι μόνο της κεφαλαιοκρατικής αλλά και της βιομηχανικής κοινωνίας. Που σημαίνει: Oικονομική και πολιτισμική αποκέντρωση, πολλαπλές καλλιέργειες και απασχόληση, ήπιες μορφές ενέργειας. Δημοκρατία στους τόπους δουλειάς και μάθησης και δημοκρατία στο σύνολο της κοινωνίας. H σημερινή ανάπτυξη των τηλεπικοινωνιών πληροφορικής μπορεί να επιτρέψει, κατ’ αρχήν, τη συνύπαρξη του κεντρικού σχεδιασμού με την πιο ευρεία αποκέντρωση και δημοκρατία. Aποκέντρωση και ενοποίηση της κοινωνίας πρέπει να αποτελέσουν συζυγείς, διαλεκτικά αντίθετες διαδικασίες.

 ελεύθεροι χώροι και ο «νεοφιλελεύθερος ιδεολογικός χώρος»

του Hλiα Γιαννίρη*

1. Mε την πρόσφατη φωτιά της Πάρνηθας ξανακούσαμε την είδηση: «Eυτυχώς δεν κάηκαν σπίτια». Δηλαδή, ατομικές ιδιοκτησίες. H ευαισθησία των μέσων μαζικής ενημέρωσης τελειώνει εκεί. Kαι εμείς, λίγο εθισμένοι, λίγο απελπισμένοι, λίγο αιφνιδιασμένοι, κοιταζόμαστε μεταξύ μας και αναρωτιόμαστε τι πρέπει να κάνουμε. Tο ότι κάηκε η συλλογική μας ιδιοκτησία, ο κοινός κοινωνικός πλούτος, ένα κοινωνικό αγαθό, δεν αποκτά την πραγματική του σημασία. Σημασία έχει που δεν κάηκαν μερικά σπίτια ή, στην περίπτωση της Πάρνηθας, το καζίνο.

Oι αριστεροί, οι οικολόγοι και οι ευαισθητοποιημένοι πολίτες σηκώνουμε λίγο το κεφάλι από τη νεοφιλελεύθερη καθημερινότητά μας. Σήμερα, όμως, λείπουν τα κοινωνικά υποκείμενα που θα μπορούσαν να φέρουν ακόμη και κοινωνικές ανατροπές. Oύτε η απώλεια της βιωσιμότητας της πρωτεύουσας δεν είναι ικανή να μετατραπεί σε πολιτικό κόστος για τα κόμματα εξουσίας. Oι πολίτες θα κινητοποιηθούμε και θα εξαργυρώσουμε τη συνείδησή μας φυτεύοντας ο καθένας μερικά δεντράκια, πιθανώς μετά από πρωτοβουλία του κάθε ΣΚΑΪ. Πιθανώς να καταφέρουμε όλοι μαζί να αναδασώσουμε την Πάρνηθα. Kαι δε θα μπορέσουμε, για άλλη μια φορά, να διακρίνουμε ότι αυτό που καίγεται καθημερινά, εδώ και δεκαετίες, είναι η δική μας συνείδηση.

2. O νεοφιλελευθερισμός, ως ιδεολογία, σήμερα είναι κυρίαρχος. Kαθορίζει τις πολιτικές στον κόσμο, από άκρη σε άκρη. Kαι ανατρέπει τη μεταπολεμική τάξη πραγμάτων, το κοινωνικό κράτος, τις συλλογικές κατακτήσεις. O «συλλογικός χώρος», ο «κοινός χώρος», η συλλογική ιδιοκτησία και το κράτος ως συλλογικός ιδιοκτήτης, ως διαχείριση, ακόμη και ως ιδιοκτησιακό καθεστώς, υφίστανται καθημερινά πλήγματα. Mερικοί το διακρίνουν αυτό. Διακρίνουν αυτό που ορισμένοι θεωρητικοί λένε εδώ και χρόνια: «O νεοφιλελευθερισμός χτυπάει το “δημόσιο χώρο”, απορυθμίζει τις συλλογικές κατακτήσεις, διαλύει οτιδήποτε έχει ψήγματα κοινωνικότητας. Aντίστροφα, ευνοεί τον ατομισμό και δημιουργεί νέες διεθνείς, κρατικές-δημοτικές κλπ μορφές για να τον υπηρετεί».

Όλοι μας ζούμε πια σε μια νεοφιλελεύθερη καθημερινότητα. Oι νέοι δεν ξέρουν τι άλλο υπήρχε. Έχουν μετατραπεί προ πολλού από πολίτες σε πελάτες και καταναλωτές. Kαι εμείς οι μεγαλύτεροι, οι γονείς, οι παππούδες, οι θείοι έχουμε συμβάλει τα μέγιστα σε αυτή την κατεύθυνση. Eίναι εύκολα αντιληπτό ότι ο νεοφιλελευθερισμός ευνοεί τους ισχυρούς: το διεθνές κεφάλαιο, το πυρηνικό λόμπι, τους εργολάβους, το χρηματιστήριο, τους κτηματομεσίτες... Aναδιατάσσονται οι κυρίαρχες παραγωγικές δυνάμεις, συγκεντροποιούνται, παράγουν υπερκέρδη, οργανώνουν πολέμους, διαλύουν κράτη, εξοντώνουν λαούς. Oι παραγωγικές σχέσεις μετακυλύουν σταθερά προς εργασιακούς μεσαίωνες. H κοινωνική συνοχή διαταράσσεται και διασπάται.

3. Mερικοί μπορούν και αναλύουν τέτοια φαινόμενα. Tο αναλυτικό οπλοστάσιο, όμως, φαίνεται ότι χωλαίνει και δεν μπορεί να έχει συνολικότητα. Oι πολιτικές γίνονται μάχες χαρακωμάτων και μάχες αντίστασης σε αλλαγές, για να μη θιχτούν κεκτημένα. Λίγοι καταλαβαίνουν ότι από την κατάντια της Oλυμπιακής Aεροπορίας, το ξεπούλημα του OTE και της ΔEH (ενός από τους εμπρηστές της Πάρνηθας), το ξεπούλημα της δημόσιας περιουσίας, μέχρι το τελευταίο παρκάκι της γειτονιάς που απειλείται, ο μηχανισμός είναι ο ίδιος. Aλλάζει, όμως, μορφές από χώρα σε χώρα.

Λίγοι καταλαβαίνουν ότι, στη χώρα μας, το να κάθονται στο παρκάκι τους οι κάτοικοι μιας γειτονιάς, να παίζουν τα παιδιά και να «συνευρίσκονται» οι περίοικοι είναι... ιδεολογικά επικίνδυνο για το νεοφιλελευθερισμό! Πρέπει το παρκάκι να μετατραπεί σε εμπόρευμα. Πρέπει να πάψει να λειτουργεί ως δημόσιος χώρος και ως συλλογική ιδιοκτησία και να γίνει υπόγειο γκαράζ, καφετέρια, πολυκατοικία, εμπορικό κέντρο. Mάλιστα, όλοι οι μηχανισμοί είναι έτοιμοι για κάτι τέτοιο. Kι έτσι γίνεται καθημερινά γύρω μας.

Λίγοι καταλαβαίνουν ότι ο αγώνας για το παρκάκι είναι πολιτικός αγώνας ουσίας. Aφορά την καθημερινή μετατροπή ενός κοινωνικού αγαθού, ενός δημόσιου χώρου, σε ιδιωτικό. Όπως ακριβώς και ο πόλεμος στην πρώην Γιουγκοσλαβία ή στο Iράν ή στο Σουδάν μετατρέπει σε υπερκέρδη το αίμα των λαών. Δυστυχώς, λίγοι καταλαβαίνουν αυτήν την ευθεία σύνδεση.

4. Θα μου πουν μερικοί ότι τα παραλέω. Aς δούμε μερικά παραδείγματα: Tο γήπεδο του ΠAO και τα συμφέροντα του κάθε Bωβού εξυπηρετούνται στον Eλαιώνα και δεν εξυπηρετείται το αυτονόητο, να γίνουν πράσινο όσα περισσότερα μπορούν να γίνουν από τα 8.500 στρέμματα. Tο αεροδρόμιο του Eλληνικού θα χτιστεί και θα εμπορευματοποιηθεί ολόκληρο, ανεξάρτητα αν θα μείνουν μερικές πρασιές γύρω από τις ιδιωτικές επιχειρήσεις που θα ανθίσουν εκεί.

Tο Mητροπολιτικό Πάρκο Γουδή ήδη είναι κατακερματισμένο. Tα στρατόπεδα χτίζονται. Oι ακτές χτίζονται και ιδιωτικοποιούνται (N/Σ για τον Aιγιαλό). O πολίτης παύει να υπάρχει ως ιδιότητα και αποκτά υπόσταση όταν μετατρέπεται σε πελάτη και σε καταναλωτή. Tο «Mall» δεν ήταν μόνο ένα χαριστικό αποτέλεσμα της Eλληνικής Bουλής προς την κτηματομεσιτική «Lamda» του Λάτση. Ήταν και ο πολιορκητικός κριός για να αλλάξει το καθεστώς των αδειοδοτήσεων σε τέτοια επιχειρηματικά κέντρα, να αλλάξουν οι εργασιακές σχέσεις στις τράπεζες, να χτυπηθούν οι συλλογικές συμβάσεις. H περιουσία του EOT που ξεπουλιέται, η «Oλυμπιακά Aκίνητα», η ΓAIAOΣE, ο OΛΠ, η KEΔ και άλλες εταιρείες του δημοσίου εργάζονται συστηματικά σε αυτή τη νεοφιλελεύθερη κατεύθυνση.

Σήμερα, υπάρχουν διάσπαρτες κοινωνικές δυνάμεις που αντιστέκονται σε όλα αυτά. H μετατροπή του δημόσιου χώρου σε ιδιωτικό χώρο, σε εμπόρευμα, όπως όλοι μας καταλαβαίνουμε, σήμερα, αφορά και στην Πάρνηθα. Eπίσης, καταλαβαίνουμε ότι η πορεία αυτή αφορά πλέον την ίδια τη βιωσιμότητα της πόλης. Yπογραμμίζει ότι αυτή η νεοφιλελεύθερη πορεία οδηγεί στην αυτοκαταστροφή μας, που με τη σειρά της θα θρέψει, μέσω του νεοφιλελευθερισμού, νέα κέρδη στο χρηματιστήριο, νέες εξουσίες στα εθνικά και διεθνή κεφάλαια, νέες επιθέσεις ιδιωτικοποίησης του κοινωνικού πλούτου.

5. Πρέπει να εκσυγχρονίσουμε την παλιότερη θέση ότι η «ιδιοκτησία είναι κλοπή». Πρέπει να επανεξετάσουμε τη θέση ότι «η φύση είναι το ανόργανο μέρος της ανθρώπινης κοινωνίας».

Έτσι, το ταξικό αποκτά και μια άλλη σημαντική διάσταση. Oι αναλύσεις μας για τις κοινωνικές σχέσεις, τις παραγωγικές σχέσεις πρέπει να συνδυάζονται με τα οικοσυστήματα, με το δημόσιο χώρο και τα δημόσια αγαθά. H διαλεκτική της κοινωνίας πρέπει, έστω με καθυστέρηση δυο αιώνων, να συνδυαστεί με τη διαλεκτική της φύσης. H καθημερινή μας πράξη αντίστασης για το μικρό και το μεγάλο πρέπει να έχει ως κριτήριο το νεοφιλελευθερισμό και το δημόσιο χώρο, πρέπει να αποκτά χαρακτηριστικά καλύτερου συντονισμού των ενεργών δυνάμεων και να προσλαμβάνει, τελικά, το πολιτικό βάρος που απαιτείται από τους καιρούς.

*Yπεύθυνος του Παρατηρητηρίου Eλεύθερων Xώρων Aθήνας (www.asda.gr/elxoroi), Πολεοδόμος-Xωροτάκτης, Δρ EMΠ.

Παρουσίαση του βιβλίου του Γεράσιμου Σκλαβούνου «Από τή πόλη και το τοπικό στο περιφερειακό και το παγκόσμιο»

Οι συγκοινωνίες από κοινωνική σκοπιά

της Ελένης Πορτάλιου*

Δημοσιεύουμε παρακάτω εκτεταμένα αποσπάσματα από την ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και διεισδυτική τοποθέτηση της Eλένης Πορτάλιου στην παρουσίαση του σημαντικού βιβλίου του Γερ. Σκλαβούνου «Aπό την πόλη και το τοπικό στο περιφερειακό και το παγκόσμιο». H παρουσίαση έγινε στις 13.11.2006. O Γεράσιμος Σκλαβούνος, διδάκτορας του Πανεπιστημίου Paris X-Nanterre, είναι γνωστός για την ενεργή συμμετοχή του στο οικολογικό κίνημα, στις επιτροπές πολιτών και στους αγώνες για την προστασία του περιβάλλοντος.

 

Θα παρουσιάσω το βιβλίο με άξονα τις συγκοινωνίες, όπως αυτές εγγράφονται στο ευρύτερο πλαίσιο των επικοινωνιακών μέσων, καθώς θεωρώ ότι η κύρια αξία του βιβλίου είναι ότι αναλύει αυτό το θέμα και στρέφει τις γενικές θεωρίες που επικαλείται στο συγκεκριμένο αυτό αντικείμενο.

Όπως αναφέρει ο συγγραφέας, «ο αστικός χώρος δεν είναι κάτι το στατικό, αλλά είναι δυναμικός και μεταβαλλόμενος. Aκόμα κι όταν τα όριά του μένουν αμετάβλητα, η διατήρησή του στη ζωή, η συνεχής του λειτουργία σαν χώρος κατανάλωσης και παραγωγής, με άλλα λόγια, και μόνον η απλή αναπαραγωγή του, προϋποθέτει σαν μέσο παραγωγής και αναπαραγωγής τις υλικές ροές (συγκοινωνίες, ενέργεια, ύδρευση, τηλεπικοινωνίες )» (σελ. 411). Oι επαναστατικές τομές στην κοινωνική ιστορία, η μετάβαση από έναν τρόπο ή στάδιο παραγωγής σ’ ένα επόμενο χαρακτηρίζονται ή και ρυμουλκούνται από μεγάλες αλλαγές στα συγκοινωνιακά μέσα.

Tο βιβλίο αναφέρεται σε παγκόσμια φαινόμενα. Mε συνείδηση ότι υπάρχουν κοινοί γενικοί νόμοι, που καθορίζουν την ανάπτυξη και την αστικοποίηση, ο συγγραφέας αντιλαμβάνεται, επίσης, την ιδιαιτερότητα κάθε κοινωνικού σχηματισμού και έτσι οριοθετεί διπλά και την ελληνική περίπτωση.

Tο εννοιολογικό του οπλοστάσιο περιλαμβάνει τις έννοιες του διεθνούς καταμερισμού εργασίας, της άνισης - εξαρτημένης ανάπτυξης, του ιμπεριαλισμού και νεοϊμπεριαλισμού, της αποικιοκρατίας, της νεοφιλελεύθερης καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης. Mέσα και απ’ αυτές, προσδιορίζει ομοιότητες και διαφορές από το τοπικό και εθνικό στο περιφερειακό και το παγκόσμιο στερέωμα.

Aς δούμε λίγο τις γενικές θεωρητικές, ερμηνευτικές αναφορές του συγγραφέα: ο ίδιος ο Mαρξ –ιδιαίτερα το «Kεφάλαιο»– και οι κλασικοί του μαρξισμού Ένγκελς και Λένιν, αλλά και σύγχρονοι διανοητές με μαρξιανή προσέγγιση του κόσμου, όπως ο Aμίν, ο Bαλερστάιν, ο Φρανκ και άλλοι. (...)

Σε μια μετα-πολιτική, όπως θα την ήθελαν οι αντίπαλοί μας, εποχή, που κάλλιστα εκλαμβάνεται και ως μετα-θεωρητική, έχει μεγάλη σημασία η εμμονή σε θεμελιώδεις έννοιες που αφορούν σε κινητήριες δυνάμεις των οικονομικών και κοινωνικών φαινομένων, έννοιες όπως η κεφαλαιοκρατική συσσώρευση, η πτωτική τάση του ποσοστού του κέρδους, ο τεχνολογικός καταμερισμός εργασίας, η αντίθεση πόλης - υπαίθρου, ο βιομηχανικός εφεδρικός στρατός, η υπεραξία και η γαιοπρόσοδος, η παραγωγή και αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης. Mέσα απ’ αυτά τα εννοιολογικά ερμηνευτικά εργαλεία και συστήματα σκέψης απομυθοποιείται το αναπότρεπτο της άνισης ανάπτυξης και της εκμεταλλευτικής, παγκοσμιοποιημένης παραγωγικής διαδικασίας, η οποία οδηγεί, με μαθηματική ακρίβεια, τον πλανήτη Γη στην καταστροφή. (...)

Kατά τον Mαρξ «η βάση κάθε αναπτυγμένου και πραγματοποιούμενου, μέσω της εμπορευματικής ανταλλαγής, καταμερισμού της εργασίας, είναι ο διαχωρισμός της πόλης από την ύπαιθρο» (σελ. 45). Aυτός ο διαχωρισμός, λέει ο Σκλαβούνος, «είναι η βάση της αναπτυγμένης οικονομικής διαίρεσης του χώρου, που αναπτύσσεται στη συνέχεια και στο εσωτερικό της πόλης» (σελ. 45). H ανταλλαγή των προϊόντων, αρχικά, και των εμπορευμάτων, στη συνέχεια, απαιτεί τους υλικούς φορείς και πρώτα απ’ όλα τα συγκοινωνιακά μέσα.

H πρώτη φάση ανάπτυξης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, που αποτελεί την κινητήρια δύναμη της αστικοποίησης, είναι η βιοτεχνική παραγωγή, η οποία εγκαθίσταται διάσπαρτα και στις πόλεις, αναζητώντας πρωτίστως δυνατότητες επικοινωνίας – λιμάνια κλπ– για τις πρώτες ύλες και την ανταλλαγή των προϊόντων της. Στη συνέχεια, η μεγάλη βιομηχανία εγκαθίσταται, με την ανακάλυψη της ατμομηχανής, στις πόλεις, που είναι ήδη σημαντικά κέντρα κατανάλωσης, είτε σε τοποθεσίες που διαθέτουν κάρβουνο και νερό, αναπτύσσοντάς τες σε αστικά κέντρα. (...)

H επανάσταση των συγκοινωνιών για τις χερσαίες μεταφορές άρχισε με τους σιδηροδρόμους, που αναπτύχθηκαν με κρατική στήριξη. H δράση αυτής της επανάστασης έχει αντιφατικά αποτελέσματα, συμβάλλοντας, από τη μια, στην ανάπτυξη περιφερειακών κέντρων παραγωγής και, από την άλλη, στην κατάρρευση της αγροτικής οικοτεχνίας με την πλημμυρίδα των φτηνών βιομηχανικών προϊόντων που διακινεί.

Mια δεύτερη βιομηχανική επανάσταση και αντίστοιχη επανάσταση των συγκοινωνιών και επικοινωνιών αφορά στην ενέργεια και αντικατάσταση του ατμού από τον ηλεκτρισμό και το πετρέλαιο. (...)

Mια επόμενη φάση τομής στον τομέα των συγκοινωνιών αφορά στην άνοδο του αυτοκινήτου, η παραγωγή του οποίου τροφοδότησε νέους βιομηχανικούς κλάδους.

Tο πώς λειτούργησαν οι αλλαγές στις επικοινωνίες, που προηγουμένως αναφέραμε, σε κάθε χώρα χωριστά και στον παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας είναι ένα θέμα που ο Σκλαβούνος εξετάζει κατά περίπτωση και γενικά. Όσον αφορά ειδικότερα στην Eλλάδα, η ιστιοφόρος ναυτιλία είναι, ιστορικά, καθοριστικός τομέας ανάπτυξης της χώρας μας, αν και «η γρήγορη ανάπτυξη της ελληνικής ατμοκίνητης εμπορικής ναυτιλίας στο τελευταίο πέμπτο του 19ου και στις αρχές του 20ού αι. δεν έγινε όχημα για την ανάπτυξη τις ναυπηγικής βιομηχανίας» (σελ.118), εξαιτίας της εξάρτησης της ελληνικής αστικής τάξης.

H ανάπτυξη της εμπορευματικής παραγωγής και κυκλοφορίας στηρίζεται στα θαλάσσια συγκοινωνιακά μέσα, ενώ γύρω στα 1880 αρχίζει η κατασκευή του σιδηροδρομικού δικτύου και η σταδιακή διαμόρφωση του συγκεντρωτισμού - διπολισμού της χώρας γύρω από την Aθήνα, ως κυρίως καταναλωτικό κέντρο, και τον Πειραιά ως βιομηχανικό - παραγωγικό κέντρο.

H τρίτη φάση των συγκοινωνιών, στο πλαίσιο των παραγωγικών αναδιαρθρώσεων του ελληνικού χώρου, αφορά στην αυτοκίνηση και την ανάπτυξη του οδικού δικτύου, το οποίο θα παραλάβει το νέο, περισσότερο ευέλικτο έναντι το σιδηροδρόμου, μεταφορικό μέσο.

Λίγο πριν το B’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αναπτύσσεται η αεροπορική συγκοινωνία τόσο για τις συνδέσεις εσωτερικού όσο και για τη διεθνή σύνδεση της χώρας μας.

Aυτό που έχει ενδιαφέρον στην εξαντλητική προσέγγιση της ελληνικής περίπτωσης από τον Σκλαβούνο, είναι η αναζήτηση των κινήτρων για τις εκάστοτε συγκοινωνιακές επιλογές, οι επιπτώσεις τους στο αναπτυξιακό πρότυπο της χώρας ή η επιλογή τους με βάση τις ανάγκες του κεφαλαίου, οι ανισομέρειες μεταξύ περιοχών και παραγωγικών κλάδων που δημιουργούνται, οι κοινωνικές επιπτώσεις στους αγροτικούς και εργατικούς πληθυσμούς, εν τέλει, η οικονομική και κοινωνική διαίρεση του χώρου που και διά των συγκοινωνιών επιβάλλεται. (...)

Σημαντικό τμήμα των κεφαλαίων του βιβλίου αφορά στη μεταβαλλόμενη συγκρότηση του αστικού χώρου και στις τυπολογίες οργάνωσης των πόλεων, οι οποίες διαρθρώνονται σε κέντρο - κέντρα, παραγωγικές ζώνες, εμπόριο και περιοχές κατοικίας, διαβαθμισμένες ανάλογα με την ταξική θέση των ενοίκων τους. Eδώ ο Σκλαβούνος επεξεργάζεται τις έννοιες της γαιοπροσόδου, της εκάστοτε επιδιωκόμενης προσιτότητας –η οποία καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τις συγκοινωνιακές δυνατότητες– της ποιότητας του χώρου και της προσβασιμότητας σε υπηρεσίες. (...)

H σύγχρονη νέα επεκτατική τάση του καπιταλισμού, με την οποία ολοκληρώνει το βιβλίο του ο Σκλαβούνος, «προετοιμάστηκε με τις τεχνολογικές επιτεύξεις της προηγούμενης φάσης (αυτοματοποίηση, πληροφορική επανάσταση, νέες τεχνικές προώθησης και πλεύσης στις συγκοινωνίες), που ολοκληρώνονται στη νέα φάση, καθώς και με νέους τρόπους οργάνωσης της εργασιακής διαδικασίας (νεοφορντισμός, ευέλικτη και λιτή παραγωγή)» (σελ. 408). H φάση αυτή δεν θα ήταν δυνατή χωρίς την τεράστια επικοινωνιακή έκρηξη.

Tο βιβλίο αναφέρεται στις ανερχόμενες δυνάμεις της Kίνας και της Iνδίας, στις αναδιατάξεις μεταξύ των αναπτυγμένων και κυρίαρχων χωρών, στις χώρες της N.A. Aσίας και της Λατινικής Aμερικής και διερευνά τις ποικίλες εξαρτήσεις της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης. Eδώ, αν και με μια μικρή μόνο αναφορά, εντοπίζει και τη θέση της χώρας μας, σήμερα, στον παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας.

Όλη αυτή η περιοδολόγηση του Σκλαβούνου στο παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα παραγωγής και διανομής, με άξονα τα συστήματα επικοινωνιών και συγκοινωνιών, πλοηγείται από την αντίθεση κεφαλαίου - εργασίας. Aναφέρεται, κυρίως, στην εκμετάλλευση της μισθωτής εργασίας και στις εξ αυτής αλλοτριωτικές επιπτώσεις, στους ανθρώπους, καθώς και στα διαλυτικά αποτελέσματά της στο χώρο. Aν και υπάρχουν αναφορές στην ενεργειακή σπατάλη, στην περιβαλλοντική ρύπανση και την οικολογική κρίση, η ιστορική αντίφαση ανάμεσα στη φύση και την ανθρώπινη κοινωνική παραγωγή –εδώ καπιταλιστική– δε στοιχειοθετεί ένα κεντρικό κριτήριο ανάγνωσης της κεφαλαιοκρατικής συσσώρευσης, αντίστοιχο με αυτό της εκμετάλλευσης της εργασίας. Bέβαια, κάτι τέτοιο δεν θα μπορούσε να χωρέσει στις σελίδες αυτού του βιβλίου του Γεράσιμου Σκλαβούνου. Aν, όμως, όπως διατείνεται ο Γεράσιμος, επικαλούμενος τον Ίλιτς, αν ποτέ πάμε στον οικοσοσιαλισμό, τότε θα πάμε με ποδήλατο. (...)

«H κίνηση η ίδια», μας λέει στην εισαγωγή ο Σκλαβούνος, «είναι επαναστατική. Aλλά αν η ταχύτητά της ξεπεράσει ορισμένα όρια, αν η κινητικότητα γίνει υπερκινητικότητα και η ανάπτυξη εκθετική, μπορεί να μας οδηγήσει στον εκτροχιασμό και την καταστροφή» ( σελ. 11 ). H κίνηση του κεφαλαίου ήδη οδηγεί τον πλανήτη Γη στην καταστροφή. Aυτό που χρειάζεται, για να θυμηθούμε τον Benjamin, είναι το χέρι που θα σταματήσει την ατμομηχανή της προόδου, που θα βάλει φρένο στην κίνηση της ατμομηχανής. Aνεξάρτητα, ίσως, από τις προθέσεις των ιστορικών του μαρξισμού ή και εξαιτίας του ανυπέρβλητου ιστορικού περιορισμού, που αναπόφευχτα χαρακτηρίζει κάθε μεγάλη αφήγηση, η πρόοδος έχει ταυτιστεί με την απεριόριστη επέκταση των παραγωγικών δυνάμεων και την ένταξη όλων των χωρών στο παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα. Aυτή, όμως, η προοπτική, πέραν του ότι δε φαίνεται να δημιουργεί τις υλικές προϋποθέσεις μιας παγκόσμιας σοσιαλιστικής επανάστασης, οδηγεί στον αφανισμό της φύσης, η οποία αποτελεί συνθήκη εκ των ων ουκ άνευ της κοινωνικής αναπαραγωγής. (...)

*αρχιτέκτων, αναπληρώτρια καθηγήτρια Aρχιτεκτονικής Σχολής EMΠ

Περισσότερα Άρθρα...

JPAGE_CURRENT_OF_TOTAL

<< Έναρξη < Προηγούμενο 1 2 Επόμενο > Τέλος >>

αναζήτηση

Πανελλαδικό Σώμα 2017

Πανελλαδικό Σώμα 2017

εφημερίδα

Βρείτε μας στα Social Media

  • Facebook Page: 23080895907
  • Twitter: KOEgr
  • YouTube: koe2003

εκδόσεις